├ťye Ol
├ťye Giri┼či
Webmail | Hizmetlerimiz | Yard─▒m Konular─▒ | Faydal─▒ Linkler | ┼×ifremi Unuttum? | Yeni ├ťyelik
Marbleport'a Ho┼čgeldiniz
Anasayfam YapAna Sayfam Yap Favorilerime ekleS─▒k Kullan─▒lanlara Ekle
  Site i├ži Arama:
Do─čal Kaynaklar

FOSFAT

FOSFAT FOSFAT

Fosfat:Yeterli safl─▒k ve miktarda fosfatl─▒ mineraller i├žeren kayalara fosfat veya fosfat kayas─▒ denir.
D├╝nya n├╝fusunun artmas─▒na ba─čl─▒ olarak, hayati ├Ânem ta┼č─▒yan beslenme sorunu ortaya ├ž─▒km─▒┼č; ekilebilir tar─▒m alanlar─▒n─▒n s─▒n─▒rl─▒ olu┼čundan dolay─▒, gittik├že artan d├╝nya n├╝fusunun beslenmesi i├žin bu alanlardan daha fazla ├╝r├╝n elde etme yoluna gidilmi┼čtir. Bu nedenle tar─▒m─▒n modernle┼čmesi gerekmektedir. Modern tar─▒mda kimyasal g├╝brelerin, ├Âzellikle fosfatl─▒ g├╝brelerin ├Ânemi ├žok b├╝y├╝kt├╝r. Bundan dolay─▒ canl─▒lar─▒n geli┼čmesinde etkin bir besin maddesi olan fosfata, d├╝nyadaki a├žl─▒─č─▒n ortadan kald─▒r─▒lmas─▒nda ├Ânemli stratejik bir hammadde olarak bak─▒lmaktad─▒r.Bu amaca y├Ânelik yap─▒lan ara┼čt─▒rmalar sonucu d├╝nyada elveri┼čli fosfat yataklar─▒ bulunmu┼č ve geli┼čtirilmi┼čtir.
N├╝fus art─▒┼č─▒na ba─čl─▒ olarak g─▒da temini gerekti─činden gelecekte fosfatl─▒ g├╝brelere olan ihtiya├ž daha da artacakt─▒r. Bunun i├žin fosfat temel hammaddesinin gelece─čine umutla bak─▒lmaktad─▒r. Peru ve ┼×ili guano fosfatlar─▒n─▒n Avrupaya ihrac─▒ 1841de ba┼člam─▒┼čt─▒r. Almanya ise, 1864 e apatit ├╝retmeye ba┼člam─▒┼č ve ├╝retim 1880de 50.000 tona ula┼čm─▒┼čt─▒r. Frans─▒zlar 1873 e Kuzey Afrika fosfatlar─▒n─▒ ke┼čfetmi┼člerdir. Tunusa fosfat ruhsatlar─▒ 1895 e verilmi┼č, Fas fosfatlar─▒ ise 1912de bulunmu┼čtur.
20. y├╝zy─▒l ba┼člar─▒nda talebin ├žok artmas─▒ nedeniyle A.B.Ddeki Florida Fosfat Yataklar─▒ ├╝retime a├ž─▒lm─▒┼č, daha sonra da Fas ve Tunus fosfatlar─▒ ├žal─▒┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. D├╝nya fosfat kayas─▒ ticaretinde A.B.D ve Kuzey Afrika ├ťlkeleri ├Ânemli bir yer tutmu┼člard─▒r. D├╝nya ├╝retimi bug├╝n y─▒lda 160 milyon tona ula┼čm─▒┼č olan fosfat─▒n b├╝y├╝k bir k─▒sm─▒ deniz a┼č─▒r─▒ mesafelerde ta┼č─▒nmakta ve bu konuda petrol, k├Âm├╝r ve demirden sonra gelmektedir.
Atom numaras─▒ 15, atom a─č─▒rl─▒─č─▒ 30.97 olan fosfor periyodik tablonun 5. grubunda bulunmaktad─▒r. Oksijene olan afinitesinin ├žok y├╝ksek olmas─▒ nedeniyle litofil bir elementtir.
Ayr─▒ca C, H, N, O gibi canl─▒ b├╝nyelerin ├Ânemli bir yap─▒ elementi olmas─▒ nedeniyle de biyolojik ├Ânemi vard─▒r. Bu nedenlerle tabiatta asla serbest halde bulunmaz; fosforik asidin tuzu ve esterleri halinde bulunur.
Yer kabu─čunda bulunan ve % 1in ├╝zerinde P2O5 i├žeren minerallerin say─▒s─▒ 200├╝ ge├žmektedir. Bunlar─▒n en ├Ânemli ve primer fosfat minerali "apatit"tir. Apatit Ca5(PO4)3F, Cl, OH, CO3 genel form├╝l├╝ ile ifade edilir. Bu genel form├╝ldeki F, Cl, OH ve CO3 iyonlar─▒n─▒n de─či┼čimi ile florapatit, klorapatit, hidroksil apatit ve karbonat apatit ┼čeklinde isimlendirilir. Ekonomik anlamda genellikle sedimanter yataklarda fosfat kayas─▒, magmatik yataklarda ise apatit terimleri kullan─▒l─▒r.
Fosforit terimi fosfatla e┼čanlaml─▒ olup, ├žo─čunlukla denizel k├Âkenli fosfat kayalar─▒ i├žin kullan─▒l─▒r. Karbonat apatitlerde apatitin izotropik ve anizotropik ┼čekilde bulunu┼čuna g├Âre kollofan (collophane) ve frankolit (francolite) olarak adland─▒r─▒l─▒r. Apatitin kristal ├Âz ┼čekilsiz olan─▒na da dahlit (dahlite) ad─▒ verilmektedir.
Fosfat, tane tiplerine g├Âre de tarif edilmektedir. En ├žok tan─▒nan oolitik, pelletal ve nod├╝ler tip fosfatlard─▒r. 2 mm den k├╝├ž├╝k ├žapl─▒, kollofan ve frankolitin hakim oldu─ču fosfatlara pelletal tip, tane ├žap─▒ 2 mm den b├╝y├╝k olanlara ise pizolitik tip fosfat denmektedir.
Fosfat─▒n kalsiyum fosfat kalitesini belirtmek i├žin d├╝nyan─▒n de─či┼čik yerlerinde a┼ča─č─▒daki terimlerden biri kullan─▒lmaktad─▒r.
BPL (Bone Phosphate of Lime) = Kirecin kemik fosfat─▒
TPL (Triphosphate of Lime) = Kirecin trifosfat─▒
P2O5 (Phosphorus Pentaoxide) = Fosfat pentaoksit
P (Phosphorus) = Fosfor (genellikle kullan─▒lmaz).
Bunlar─▒n kendi aralar─▒ndaki oranlar─▒ ise ┼č├Âyledir :
P2O5 / BPL = 2.18
BPL / P = 5
Yurdumuzda P2O5 ├Âl├ž├╝ olarak kullan─▒lmaktad─▒r. Fosfat kayas─▒ terimi ├žok genel bir terimdir, daha ├žok ticari ama├ž i├žin kullan─▒l─▒r ve kesin bir kimyasal kompozisyonu yoktur. Ticari i┼člemlerde baz olarak "P2O5" y├╝zdesi kabul edilmi┼čtir. Ancak fosfat kaliteleri "BPL" ┼čeklinde de ifade edilmektedir.
Toplam d├╝nya fosfat ├╝retiminin yakla┼č─▒k % 85-90─▒ g├╝bre, gerisi de yem, g─▒da, deterjan, ala┼č─▒m metalurjisi, ka─č─▒t, kibrit, su tasfiyesi gibi sanayi dallar─▒nda kullan─▒lmaktad─▒r. Geli┼čmi┼č ├╝lkelerde t├╝ketimin % 15ine yak─▒n k─▒sm─▒ g├╝bre sanayii d─▒┼č─▒nda kullan─▒lmas─▒na kar┼č─▒l─▒k az geli┼čmi┼č ├╝lkelerde bu oran % 0-4 de─čerinde olmaktad─▒r. ├ťlkemizde bu oran tam bilinmemekle beraber ├žok d├╝┼č├╝kt├╝r. Fosfat kullan─▒m─▒n─▒n g├╝bre sanayiinde 2000 y─▒l─▒na kadar % 4-6 artmas─▒ ve ├ževre kirlenmesi nedeniyle deterjan sanayiinde gerileme beklenmektedir. G├╝bre i├žindeki fosfat ve Kadmiyum (Cd) da ├ževre i├žin sorun yaratmaktad─▒r. Bu nedenle Hollanda gibi zlkelerde kullan─▒m─▒ s─▒n─▒rlanmaktad─▒r.
Fosfat kayas─▒n─▒n sadece ufak bir b├Âl├╝m├╝ elementer fosfora; d├╝nya fosfat kayas─▒ ├╝retiminin % 50si fosforik asite d├Ân├╝┼čt├╝r├╝lmektedir. Fosforik asit ya ├Â─č├╝t├╝len fosfat kayas─▒yla veya amonyakla muamele edilerek y├╝ksek kaliteli g├╝bre ├╝retilmektedir.
Yery├╝z├╝nde bulunan fosfat yataklar─▒n─▒n b├╝y├╝kl├╝─č├╝ bunlar─▒n olu┼čmas─▒na neden olan jeolojik olaylar ile yak─▒ndan ilgilidir.
Fosfat yataklar─▒ olu┼čum esas─▒na g├Âre iki k─▒s─▒mda incelenmektedir.
a. Endojen Fosfat Yataklar─▒ veya Magmatik Yataklar : Magmadan olu┼čan kaya├žlar─▒n hemen hemen t├╝m t├╝rlerinde P2O5 mevcuttur. Fakat alkali magmatik kaya├žlarda bu miktar daha fazlad─▒r. Magmatik kaya├žlardaki en ├Ânemli fosfat minerali apatittir. Tali mineral olarak ├žo─ču magmatik kaya├žlarda rastlan─▒r. Bazen hiperalkalin kaya├žlarda ├Ânemli miktarlarda apatit minerali art─▒┼č─▒ ve yo─čunla┼čmalar─▒ g├Âr├╝lmektedir. D├╝nyadaki baz─▒ karbonatit ve nefelinli siyenit t├╝r├╝ kaya├žlarda apatit yataklanmalar─▒ g├Âr├╝lmekte olup, bunlardan ekonomik olarak fosfat cevheri i┼čletilmektedir.├ľrne─čin Kola yar─▒madas─▒ndaki Khbine, G├╝ney Afrikadaki Phalabowra, Kanadada Ontario b├Âlgesindeki Kinton ve Brezilyadaki Araxa ile Jacuperanga Fosfat yataklar─▒ gibi.
Silis gangl─▒ apatit t├╝r├╝ fosfatlar, karbonat gangl─▒ fosforitlere g├Âre ├žok daha kolay konsantre edilebilirler. Bu nedenle % 4 P2O5 ten├Ârl├╝ magmatik fosfatlar ekonomik olarak i┼čletilebilmektedir. Apatitli magnetitlerde yan ├╝r├╝n olarak % 2 P2O5 ten├Âr├╝ de ekonomik olmaktad─▒r. G├╝ney Afrika┬ĺda FOSKOR ┼čirketi d├╝┼č├╝k ten├Ârl├╝ piroksenitlerden ve Palabora ┼čirketinin at─▒klar─▒ndan olmak ├╝zere 10 9 milyar ton hammaddelerden y─▒lda 1.63 milyar ton % 6 P2O5 ten├Ârl├╝ cevher ├╝retilmektedir. ─░sve├ž te % 40 Fe,% 8 lik apatit i├žeren yatak kapal─▒ i┼čletme olarak faliyetini s├╝rd├╝rmektedir.
b. Eksojen Fosfat Yataklar─▒ :
b 1. Denizel Sedimanter Fosfat Yataklar─▒ :Denizlerin k─▒y─▒ kesiminde 0-200 m. aras─▒nda de─či┼čen derinliklerde, fizikokimyasal ko┼čullar─▒n fosfat ├ž├Âkelimine uygun oldu─ču ortamlarda, se├žici ├ž├Âkelme ile sinjenetik olarak olu┼čan sedimanter fosfat yataklar─▒ ekonomik olarak i┼čletilen ve b├╝y├╝k rezervi olan yataklar─▒ olu┼čturmaktad─▒rlar. Genellikle d├╝nyada i┼čletilmekte olan b├╝y├╝k yataklar─▒n t├╝m├╝ bu ┼čekilde olu┼čan yataklard─▒r. Hem denizel, hem magmatik fosfatlar ├žo─ču zaman demir cevherleri ile birlikte te┼čekk├╝l eder ve i┼čletilirler. Demirli fosforitler Alsas-Loren ve Salzgitterde i┼čletilmektedir. Magmatiklerden Kirunada c├╝ruf g├╝bresi elde edilmektedir.
b 2. Guanolar : Okyanusya, G├╝ney Amerika ve Okyanusa k─▒y─▒s─▒ olan b├Âlgelerde, ├žo─čunlukla okyanus ├ževresindeki adalar ve k─▒y─▒larda deniz ku┼člar─▒n─▒n d─▒┼čk─▒lar─▒n─▒n birikmesi ile olu┼čmu┼č NH4(PO4)3 bile┼čimli y─▒─č─▒nlard─▒r. Taze ku┼č d─▒┼čk─▒lar─▒ % 25 N ve % 4 P2O5 i├žermektedir. Bu d─▒┼čk─▒lar─▒n birikti─či kesimlerde i├žinde bulunan fosfat altta bulunan kalkerli tabakalara ├ž├Âzelti halinde ge├žerek guano ad─▒ verilen bir cins fosfatl─▒ kaya olu┼čur. G├╝ncel ve eski guanolar fosforik asit ├╝retimi i├žin iyi bir hammadde kayna─č─▒ olu┼čtururlar. Perudaki gen├ž guanolar % 11 P2O5, eski guanolar % 15 P2O5 i├žermekte olup, i┼čletilmektedirler.
b3. Fosfat─▒n Ta┼č─▒nmas─▒ ─░le ─░kinci Olarak Olu┼čan Yataklar : K─▒ta y├╝zeylerindeki fosfatl─▒ kaya├žlarda fosfat─▒n y─▒kanmas─▒ ve ta┼č─▒nmas─▒ ile iki t├╝rl├╝ zenginle┼čme olabilmektedir. Kalkerden olu┼čan gang─▒n y─▒kanmas─▒ ve sonunda steril olan k─▒s─▒mlar─▒n gitmesi ile geride kalan kesimlerde fosfat oran─▒nda bir artma olur. Fosfat ├ž├Âzeltisi bulundu─ču yeri de─či┼čtirerek alt k─▒s─▒mlardaki tabakalarda veya ├žatlaklarda zenginle┼čmi┼č fosfat seviyelerinin olu┼čmas─▒na olanak sa─člar.
D├╝nyada i┼čletilen fosfat yataklar─▒n─▒n % 75i denizel k├Âkenli, % 20si magmatik k├Âkenli ve % 5i "guano" kalsiyum fosfat, al├╝minyum fosfat ve demir fosfatlardan olu┼čan yataklard─▒r.
T├╝ketim :
D├╝nya fosfatl─▒ g├╝bre ├╝retiminin geli┼čmesine paralel olarak, fosfat kayas─▒ arz─▒ zevaml─▒ bir art─▒┼č g├Âstermi┼čtir. ├ťretilen fosfat kayas─▒n─▒n % 85i g├╝bre olarak de─čerlendirilmektedir. Ticari Suni G├╝bre Sanayiinde fosfat kayas─▒, girdi olarak a┼ča─č─▒da belirtilen fosfatl─▒ ve kompoze g├╝brelerin ├╝retiminde kullan─▒lmaktad─▒r.
a) Suda eriyen y├╝ksek fosforlu g├╝reler
Normal S├╝per Fosfat (% 16-18 P2O5) NSP
Triple S├╝per Fosfat (% 43-46 P2O5) TSP
Mono-Amonyum Fosfat (% 11-48-0) MAP
Di-Amonyum Fosfat (% 18-46-0) DAP
b) Kompoze G├╝breler
NPK G├╝bresi (15-15-15) (Azot-Fosfat-Potasyum)
NPK G├╝bresi (20-20-5)
T├╝ketici ├╝lkeler b├╝y├╝k oranda geli┼čmekte olan ├╝lkelerin fosfat kayas─▒ kaynaklar─▒na tabidirler (Geli┼čmi┼č ├╝lkelerden sadece A.B.D., BDT (Rusya) ve ─░srail ihracat├ž─▒ ├╝lke durumundad─▒rlar). AB ├╝lkeleri d├╝nya pazar─▒ i├žerisinde tamamen ithalat├ž─▒ durumundad─▒rlar. Gelecekte bu nitelikleri de─či┼čmeyecektir. Zira bu ├╝lkelerde ekonomik nitelikte, ihtiya├žlar─▒na cevap verecek fosfat rezervi bulunmamaktad─▒r. Bununla beraber baz─▒ ├╝lkeler ithal ettikleri fosfat─▒ bir ara i┼člemden ge├žirip tekrar ihra├ž etmektedirler.
Geli┼čmekte olan t├╝ketici ├╝lkelerdeki n├╝fus patlamas─▒ ve beslenme sorunlar─▒ bu ├╝lkelerin tar─▒mlar─▒n─▒ modernle┼čmeye y├Âneltmektedir. Dolay─▒s─▒yla ├Ân├╝m├╝zdeki y─▒llarda b├╝y├╝k bir talep art─▒┼č─▒ beklenmektedir. Halen geli┼čmi┼č ├╝lkelerden kar┼č─▒lanan bu talep art─▒┼č─▒ giderek geli┼čmekte olan fosfat ├╝reticisi ├╝lkelerden kar┼č─▒lanacakt─▒r. Son y─▒llarda fosfat kayas─▒ t├╝ketimindeki azalmalar fosfat ├╝reticisi ├╝lkelerin fosfat kayas─▒n─▒ direk satmak istememelerinden do─čmaktad─▒r. Do─ču Avrupa, BDT ve Avustralyada t├╝ketim azalm─▒┼č ve geli┼čmekte olan ├╝lkelerde yatay devam etmi┼čtir. 1997 y─▒l─▒nda d├╝nya fosfat ├╝retimi 147.444.000 tondur.

T├╝ketim Alanlar─▒
Fosfat kayas─▒n─▒n % 85i g├╝bre olarak de─čerlendirilmektedir. % 15 lik b├Âl├╝m├╝ ise yem, g─▒da, deterjan, ala┼č─▒m metalurjisi, ka─č─▒t, kibrit, su tasfiyesi, harp sanayii ve kimya sanayiinde kullan─▒lmaktad─▒r. Fosfat kayas─▒ kullan─▒m─▒n─▒n g├╝bre sanayiinde 2000 y─▒l─▒na kadar yatay devam etmesi ve ├ževre kirlenmesi nedeniyle deterjan sanayiinde gerilemesi beklenmektedir. Apatit konsantresinin fosforik asit ├╝retiminde kullan─▒lmas─▒ sedimanter fosforitlerden daha uygundur. Y├╝ksek ten├Ârl├╝ apatit kullanmak hem ├ževre sorunlar─▒n─▒ azaltmakta, hem de k├╝k├╝rt masraf─▒n─▒ % 10 azaltmaktad─▒r
├ťretim Y├Ântemi - Teknoloji :
D├╝nyada ├╝retilen fosfat─▒n % 75i denizel sedimanter fosfat yataklar─▒ndan, % 20si magmatik k├Âkenli apatit yataklar─▒ndan ve % 5lik b├Âl├╝m├╝ ise guano yataklar─▒ndan elde edilmektedir. ├ťretim ├žo─ču zaman a├ž─▒k i┼čletme, bazan kapal─▒ i┼čletme ile olmaktad─▒r. G├╝bre sanayiinde kullan─▒lan fosfat kayas─▒ genellikle bir zenginle┼čtirme i┼člemi uyguland─▒ktan ve P2O5 i├žeri─či % 30un ├╝zerine ├ž─▒kt─▒ktan sonra piyasaya sunulmaktad─▒r.
Fosfat kayas─▒n─▒n zenginle┼čtirilmesi ile ilgili teknoloji, her yatak i├žin farkl─▒l─▒k gerektirmekte ise de ispatlanm─▒┼č niteli─či ve temindeki kolayl─▒─č─▒ nedeniyle, transfer problem te┼čkil etmemektedir.
Klasik olarak, cevherlerin laboratuvar ve pilot ├žapta incelenmesi ile mevcut teknolojilerin adapte edilmemesi halinde, M─▒s─▒r ve Suriyede oldu─ču gibi y─▒kama ve kalsinasyon esnas─▒nda ve elde edilen nihai ├╝r├╝n├╝n kullan─▒lmas─▒ bak─▒m─▒ndan ├Ânemli g├╝├žl├╝klerle kar┼č─▒la┼čabilinmek-tedir.
Fas, Tunus ve Togo fosfatlar─▒n─▒ zenginle┼čtirmek i├žin y─▒kama, klasifikasyon ve ┼člam atma yeterli olmaktad─▒r. Senegal, ├ťrd├╝n, Kara Tau (Kazakistan) ve Brezilyadaki denizel tortul k├Âkenli fosfatlar─▒n ├Â─č├╝tme, ┼člam atma, ya─č asitleri flotasyonu ile zengile┼čtirildikleri bilinmektedir. M─▒s─▒rdaki Ebu Tartur cevheri ┼člamdan ar─▒nd─▒r─▒ld─▒ktan sonra kalsine edilmektedir. D├╝nyada az karbonatl─▒ magmatik fosfat cevherlerinin zenginle┼čtirilmesi nispeten daha kolayd─▒r.
Cevher k─▒r─▒l─▒r, ├Â─č├╝t├╝l├╝r ve fosfat flotasyona tabi tutularak zenginle┼čtirilir. Magmatik orijinli olup, y├╝ksek karbonat ihtiva eden cevherlerin konsantrasyonu daha zor olmakla beraber, bu cevherlerin de flotasyonla zenginle┼čtirilmesi m├╝mk├╝n olmu┼čtur. Bu konudaki en enteresan ve komplike teknolojik ├žal─▒┼čma, G├╝ney Afrikada yap─▒lmaktad─▒r. Serpantin, manyetit-apatit kar─▒┼č─▒m─▒ olan cevher piroksenler i├žinde bulunmaktad─▒r. Magmatik cevher i├žinde % 10 P2O5 , % 35 manyetit ve % 35 kalsiyum-ma─čnezyum karbonat bulunmaktad─▒r. Cevher serbestle┼čme ebad─▒na ├Â─č├╝t├╝ld├╝kten sonra bak─▒r y├╝zd├╝r├╝lerek, art─▒k, fosfat flotasyona haz─▒rlanmak i├žin, manyetik seperasyona tabi tutulmaktad─▒r. Bu prosesten % 36 P2O5 ten├Âr├╝nde % 75-80 rand─▒manla konsantre ├╝retilmektedir. Brezilya ─▒n Serennadaki Jacap─▒ranga madeninden elde edilen % 5 P2O5lik cevherden % 36 P2O5 ihtiva eden konsantre ├╝retilmektedir. Cevher % 12 apatit, % 5 manyetit ve % 80 kalsit ve dolomit ihtiva etmektedir. 50 mesh alt─▒na ├Â─č├╝t├╝ld├╝kten sonra 20 mikron da ┼člam─▒ at─▒lan cevher, % 60-70 kat─▒ oran─▒nda kostize edilmi┼č ni┼častayla PH:8-10da kond├╝syona tabi tutulmu┼č % 20-30 kat─▒ya suland─▒r─▒ld─▒ktan sonra ya─č asitleri ile apatit flotasyonuna tabi tutuluyor. ┼×lam atmadan sonraki rand─▒man % 90 ve flotasyon rand─▒man─▒ da % 90 de─čerlerinde olmaktad─▒r.
Ma─čmatik orijinli orta ve y├╝ksek karbonatl─▒ cevherlerin flotasyonla zenginle┼čtirilmesi Sovyetler Birli─či de Kola Yar─▒madas─▒ da ve Finlandiyada Siilin J├Ârvide ba┼čar─▒yla uygulanmaktad─▒r. Finlandiyadaki cevher % 10 Apatit, % 22 kalsit ve dolomit ve % 65 amfibolit ile di─čer silikatlar─▒ ihtiva etmektedir. Konsantre ten├Ârleri % 33 P2O5 ve P2O5 kurtarma rand─▒man─▒ % 85-90 olmaktad─▒r.
T├ťRK─░YEDE DURUM
Bir tar─▒m ├╝lkesi olma niteli─čini koruyan ├╝lkemizin fosfat kayas─▒na ilgisi 1960l─▒ y─▒llarda ba┼člam─▒┼čt─▒r. AID in finanse etti─či ve T├╝rkiye Ticaret ve Sanayii Odalar─▒ Birli─či ne ba─čl─▒ olarak 1961 y─▒l─▒nda kurulan Maden Yard─▒m Komisyonu 1962 y─▒l─▒nda G├╝neydo─ču Anadolu B├Âlgesi in Mardin- Maz─▒da─č─▒ y├Âresinde ilk fosfatl─▒ seviyeleri tespit etmi┼čtir. Bu b├Âlgenin fosfat olu┼čumu y├Ân├╝nden ilk planda ele al─▒nmas─▒n─▒n gerekti─či kanaatine var─▒lm─▒┼čt─▒r. Ayn─▒ y─▒llarda bu b├Âlgede bir taraftan M.T.A., di─čer taraftan Etibank i┼čbirli─či halinde yo─čun bir arama faaliyetine girmi┼člerdir. M.T.A Enstit├╝s├╝ ├╝n ara┼čt─▒rmalar─▒ sonucunda, Maden Yard─▒m Komisyonu ca ruhsat─▒ al─▒nm─▒┼č olan, fosfat sahalar─▒ d─▒┼č─▒nda, % 8-15 P2O5 i├žeren, Ta┼č─▒t fosfat yataklar─▒ ortaya ├ž─▒kar─▒lm─▒┼čt─▒r. D├╝┼č├╝k ten├Ârl├╝ ve kil-karbonat gangl─▒ olan Ta┼č─▒t fosfat yataklar─▒n─▒n, cevher haz─▒rlama ve ekonomik de─čerlendirme et├╝dleri sonucunda; ├╝retilecek fosfat kayas─▒ maliyetinin yurtd─▒┼č─▒ fiyatlar─▒ndan fazla oldu─ču g├Âr├╝lerek, fosfat arama ├žal─▒┼čmalar─▒ 1966 y─▒l─▒nda sona erdirilmi┼čtir. Fosfat aramalar─▒nda da b├╝y├╝k ├Âl├ž├╝de duraklama olmu┼čtur. ├ťlkemizdeki G├╝bre Sanayii in ├ž├Âz├╝m├╝ gittik├že g├╝├žle┼čen hammadde sorununa bir hal ├žeresi bulabilmek i├žin M.T.A. Enstit├╝s├╝ 1968 y─▒l─▒nda Maden Yard─▒m Komisyonu (Dr.N. Tolun) ad─▒na ruhsatl─▒ sahalarda, ├Âzellikle Bat─▒ Kasr─▒k B├Âlgesi de arama ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ yeniden yo─čun bir ┼čekilde ba┼člatm─▒┼čt─▒r.
T.A Enstit├╝s├╝ ├╝n Maz─▒da─č─▒, Bat─▒ Kasr─▒k B├Âlgesinde 1974 y─▒l─▒na kadar s├╝rd├╝rd├╝─č├╝ ├žal─▒┼čmalar sonucunda kayda de─čer kalite ve rezervde fosfat potansiyelinin varl─▒─č─▒ saptanm─▒┼čt─▒r. 1974 y─▒l─▒ i├žinde, d├╝nya fosfat kayas─▒ fiyatlar─▒ndaki ani art─▒┼č─▒n d├Âviz harcamalar─▒ bak─▒m─▒ndan, ├╝lkemize y├╝kledi─či k├╝lfetin fazlal─▒─č─▒ ├Âne s├╝r├╝lerek, fosfat kayas─▒ ihtiyac─▒m─▒z─▒n en k─▒sa zamanda yurti├ži kaynaklar─▒ndan kar┼č─▒lanmas─▒ g├Ârevi Etibanka verilmi┼čtir.
Arama ile ba┼člayan ├žal─▒┼čmalar─▒n ileri safhaya varmas─▒ ile mevcut rezervlerin de─čerlendirilmesi arzusu 3. ve 4. Be┼č Y─▒ll─▒k Kalk─▒nma Plan─▒n─▒n ilkeleri ve tedbirler b├Âl├╝m├╝nde "G├╝bre Sanayiinin artan fosfat talebini k─▒smen yerli kaynaklardan kar┼č─▒layabilmek i├žin, Maz─▒da─č─▒ Bat─▒ Kasr─▒k fosfat yata─č─▒, Etibank taraf─▒ndan ├╝retime haz─▒rlanacakt─▒r" ┼čeklinde ifade edilmi┼čtir.
├ťlkemizde, 1961 y─▒l─▒ndan itibaren h─▒zlanan fosfat arama ├žal─▒┼čmalar─▒ ile ├Ânemli say─▒labilecek fosfat potansiyeli bulunmu┼čtur. ├ťlkemizin bilinen fosfat potansiyelinin hemen hepsi, G├╝neydo─ču Anadolu B├Âlgesinde olmak ├╝zere ba┼čl─▒ca 3 alt b├Âlgede toplanmaktad─▒r.
Mardin - Maz─▒da─č─▒ Alt B├Âlgesi
Bing├Âl - Bitlis Alt B├Âlgesi
A┼ča─č─▒ F─▒rat Alt B├Âlgesi
G├╝neydo─ču Anadolu B├Âlgesinde bulunan denizel karbonatl─▒, ma─čmatik ve glaukonili olmak ├╝zere toplam 400 milyon ton fosfat potansiyeli bulunmaktad─▒r. Bu potansiyel ├╝lkemizin fosfat hammaddesi ihtiyac─▒n─▒n ├Ânemli bir b├Âl├╝m├╝n├╝ kar┼č─▒layabilecek d├╝zeydedir. Mardin-Maz─▒da─č─▒ b├Âlgesinde, yakla┼č─▒k 200 km2 lik bir alanda d├Ârt ayr─▒ fosfat seviyesi saptanm─▒┼čt─▒r. Denizel tortul k├Âkenli olan bu seviyeler, Ta┼č─▒t, Kasr─▒k, ┼×emikan ve Akras fosfatlar─▒ olarak adland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Yakla┼č─▒k 62 km2 lik alana yay─▒lm─▒┼č olan Kasr─▒k ve ├Âzellikle ┼×emikan fosfatlar─▒, esas ekonomik fosfat alan─▒n─▒ olu┼čturmaktad─▒r. Etibank G├╝neydo─ču Anadolu Fosfatlar─▒ i┼čletmesi, Mardin iline ba─čl─▒ Maz─▒da─č─▒ il├žesinin 19 km bat─▒s─▒nda kurulmu┼čtur. G├╝neydo─ču Anadolu Fosfat Tesisleri, Diyarbak─▒ra 90 km. Mardin e 61 km, Urfaya 172 km mesafededir.
Bing├Âl-Gen├ž (Avnik) ve Bitlis-├ťnad─▒ cevherle┼čmesi, Bitlis masifine ba─čl─▒ olarak olu┼čan ma─čmatik orijinli, apatitli magnetit yataklar─▒d─▒r. Hatay-Yaylada─č─▒, Kilis ve Ad─▒yaman y├Âresinde olu┼čan d├╝┼č├╝k ten├Ârl├╝ glaukonili fosfatlar, do─črudan g├╝bre olarak kullan─▒labilen; g├╝n├╝m├╝z teknolojisinde, zenginle┼čtirilemeyen yataklardan oolu┼čmaktad─▒r.
Rezervler
T├╝rkiye┬ĺnin toplam fosfat rezervi Apatitli Manyetitler dahil 493 milyon ton olup bunun 220 milyon tonu g├Âr├╝n├╝rd├╝rFosfat rezervlerimiz yukar─▒da ad─▒ ge├žen b├Âlgelere g├Âre:
A- Mardin-Maz─▒da─č─▒ Alt B├Âlgesi
Mardin-Maz─▒da─č─▒ fosfat yataklar─▒, Kasr─▒k k├Ây├╝nden ba┼člayarak Kuzey bat─▒ya do─čru L├╝k├╝s k├Ây├╝ y├Âresine kadar ├ž├Ârtl├╝ serilerle ardalanmal─▒; Kasr─▒k k├Ây├╝nde ve daha do─čuya do─čru ise kalker ve kalkerli marnlara d├Ân├╝┼čerek devam etmektedir. Mardin-Maz─▒da─č─▒ b├Âlgesinde, 1961 y─▒l─▒ndan itibaren yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar sonucunda, yakla┼č─▒k 200 km2 lik bir alanda ├Ârt seviyeler, tabandan tavana do─čru Ta┼č─▒t, Kasr─▒k, Semikan ve Akras fosfat seviyeleri olarak s─▒ralanmaktad─▒r.
Ta┼č─▒t Fosfatlar─▒ :
G├Âr├╝n├╝r+Muhtemel+M├╝mk├╝n rezervi 259.6 milyon ton ve % 8-15 P2O5 ten├Ârl├╝; 1-3 m kal─▒nl─▒─č─▒nda olan bu yatak marn ve kire├žta┼člar─▒ ile ardalanmal─▒ olarak olu┼čmaktad─▒r. Yap─▒lan ├Ân zenginle┼čtirme ├žal─▒┼čmalar─▒ ile P2O5 ten├Âr├╝ ve kurtarma rand─▒man─▒ a├ž─▒s─▒ndan yeterli bir konsantre ├╝retilebilece─či g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r
Kasr─▒k ve ┼×emikan Fosfatlar─▒ :
Yakla┼č─▒k 62 km2lik bir alana yay─▒lm─▒┼č olup esas ekonomik rezervleri bu seviyeler olu┼čturmaktad─▒r. ─░┼čletilebilir rezerv hesaplar─▒nda yata─č─▒n de─či┼čik ├Âzellikleri ve maden i┼čletmecili─či kriterleri dikkate al─▒nm─▒┼čt─▒r. Buna g├Âre minimum ekonomik cevher kal─▒nl─▒─č─▒ 0.70 m. ve minimum ekonomik ten├Âr % 15 P2O5 al─▒nm─▒┼čt─▒r. 0.70 m kal─▒nl─▒k ve % 15 P2O5 rezerv; 0.70 m ve % 15 P2O5 de─čerlerinin alt─▒nda fosfat i├žeren rezervler potansiyel rezerv olarak grupland─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r.
Bu kriterler dahilinde ┼×emikan ve Kasr─▒k fosfat seviyelerinde i┼čletme ba┼člang─▒c─▒nda toplam 75.5 milyon ton i┼čletilebilir fosfat rezervi hesaplanm─▒┼čt─▒r. Maz─▒da─č─▒ y├Âresinde Kasr─▒k ve ┼×emikan fosfatlar─▒n─▒n saptanmas─▒ amac─▒ ile MTA Enstit├╝s├╝ taraf─▒ndan b├Âlgede:
2960 m Sondaj
150 m Arama kuruyu
551 m Kuyu ve yarma hafriyat─▒na ek olarak
1975-1987 y─▒llar─▒ aras─▒nda Etibank taraf─▒ndan :
12.368 m. 262 adet sondaj
1.498 m. 340 " kuyu
6.920 m. 48 " galeri
260 m. 10 " ba┼čyukar─▒
335 m. 160 " ayr─▒nt─▒l─▒ kuyu
10.475 m3. 419 " yarma
yapt─▒r─▒lm─▒┼č olup, bu ├žal─▒┼čmalar sonunda ortalama 1.41 m. kal─▒nl─▒kta ve % 21.19 P2O5 ten├Ârl├╝ 32.5 milyon tonu a├ž─▒k i┼čletmeye elveri┼čli g├Âr├╝n├╝r rezerv ile 43.0 milyon tonu kapal─▒ i┼čletmeye elveri┼čli g├Âr├╝n├╝r+muhtemel+m├╝mk├╝n rezerv olmak ├╝zere toplam 75.5 milyon ton i┼čletilebilir rezerv hesaplanm─▒┼čt─▒r g├Âr├╝l├╝yor ki Aral─▒k 1993 itibariyle i┼čletilebilir rezerv; ┼×emikan fosfat seviyesi i├žin 51.924.000 ton, Kasr─▒k fosfat seviyesi i├žin ise 16.280.000 tondur.
Akras Fosfatlar─▒ :
Bu yatak glaukonili fosfat t├╝r├╝nde olup % 5-12 P2O5 i├žermektedir. Demir ve al├╝minyum oksitleri bak─▒m─▒ndan olduk├ža zengindir. Glaukonili fosfat potansiyeli 2,5-3 milyon ton civar─▒ndad─▒r. Glaukonili fosfatlarda zenginle┼čtirime ├žal─▒┼čmalar─▒ uygun olmam─▒t─▒r. Ancak asidik ├Âzellikleri topraklarda ├Â─č├╝t├╝l├╝p do─črudan g├╝bre olarak kullan─▒labilme ├Âzelli─čine sahiptirler. Kapal─▒ i┼čletme gerektirmektedir.
B. Bing├Âl - Bitlis Alt B├Âlgesi
Bitlik masifi kuzeybat─▒-g├╝neydo─ču y├Ânl├╝ yakla┼č─▒k 300 km uzunlu─čunda, 50 km geni┼čli─činde bir ku┼čak olu┼čturmaktad─▒r. Fosfat yataklar─▒ bu ku┼ča─č─▒n bat─▒ kesimindeki Bing├Âl-Gen├ž-Avnik y├Âresinde ve ku┼ča─č─▒n orta kesiminde Bitlisin 11 km. g├╝neyinde Bitlis-Diyarbak─▒r karayolunun birka├ž km. do─čusunda; ayr─▒ca P├Ât├╝rge masifinde ├çelikhan Bulam y├Âresinde yer almaktad─▒r.
Bitlis Apatitli Magnetit Yataklar─▒ Bitlis fosfatlar─▒, S├╝r├╝m, Me┼če S─▒rt─▒ ve ├ťnald─▒ b├Âlgelerinde incelenmi┼člerdir. Bitlis masifinde yeralm─▒┼č olan apatit-manyetit cevherle┼čmesi, amfibol gnayslar ve meta volkanitler i├žinde g├Âr├╝lmektedir. Yataklarda yo─čun tektonik yap─▒lar─▒n vard─▒─č─▒ s├Âzkonusudur. Genel olarak bantl─▒bants─▒z, stokwork ve dissemine tipi cevherle┼čme g├Âsteren bu yataklarda de─čerlendirilebilir.
Mineraller "magnetit" ve "apatit" tir. H├╝rm├╝z bo─čaz─▒, ┼×etek ve Bayramalan k├Âylerinde demirli fosfat yataklar─▒ ekonomik de─čeri olan Disten cevherleri taraf─▒ndan ├Ârt├╝lmektedir. Apatit-Manyetik mineralizasyonu gnaysl─▒ birimler i├žinde ince tabakal─▒ amfibolitlerle birlikte olu┼čmu┼čtur. Bu ince tabakalar genellikle amfibolit (aktinolit, tremolit) manyetit ve apatitten olu┼čmu┼čtur. Kal─▒nl─▒k ortalama bir ka├ž metre olmakla beraber birka├ž desimetreden 15 m.ye kadar de─či┼čmektedir. B├╝t├╝n formasyonlar─▒n eksenleri N-NE; S-SW y├Ânl├╝, Kaledoniyen-Hersiniyen k─▒vr─▒mlar─▒ndan ve almadin amfibolit fasiyeslerindeki metamorfizmadan etkilenmi┼čtir. Mineralizasyon volkano-sedimanter k├Âkenlidir veya ma─čmatik ayr─▒┼čma sonucunda olu┼čmu┼čtur. Fosforlu dolomitlerin metamorfizmas─▒ sonucu olu┼čtu─čunu ileri s├╝ren g├Âr├╝┼člerde vard─▒r. Yap─▒lan mineralojik et├╝dler sonucunda; cevherde gang mineraller olarak amfibol, diyopsit, epidot gibi ye┼čil renkli silikatlar ile kalsit, kuvars, aktinolit ve albit minerallerinin ├žo─čunlukta oldu─ču saptanm─▒┼čt─▒r.
Apatit minerali ├Âz bi├žimli, ├Âz bi├žimsiz, k─▒r─▒kl─▒, ├žatlaks─▒z kristaller halinde bulunmaktad─▒r.Apatitlerin ├žatlaklar─▒nda kalsite rastland─▒─č─▒ gibi manyetit kapan─▒mlar─▒ da g├Âzlenmektedir.Apatitlerin cevherdeki boyutlar─▒ 0.1-15 mm aras─▒nda e─či┼čmektedir.
Magnetit ise bazen ├Âz bi├žimli, ├žo─čunlukla bi├žimsiz ve kristal s─▒n─▒rlar─▒ belirgin olmayan topluluklar halinde izlenmektedir. Boyutlar─▒ 0.05-1 mm aras─▒nda da─č─▒l─▒m g├Âstermektedir.
Amfiboller uzun prizmatik yar─▒ ├Âzbi├žimli, kristal topluluklar─▒ halinde g├Âzlenmekte aralar─▒nda klorit bulunmaktad─▒r. Boyutlar─▒ 0.3-1 mm aras─▒nda de─či┼čmektedir. Epidot e┼č boyutlu, yar─▒ bi├žimli kristaller halinde bulunmakta ve ortitle┼čme izlenmektedir.
Bitlis apatitli magnetit yataklar─▒ MTA Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ taraf─▒ndan yarma, sondaj ve galerilerle ara┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bitlis ├ťnald─▒ b├Âlgesinde 4 mostra yeralmaktad─▒r. Bunlar─▒n ├╝├ž├╝ ├ť├žta┼č s─▒rt─▒ sahas─▒nda bulunmakta ve birtanesi de sahan─▒n kuzeyindeki ├ľk├╝zyata─č─▒ mostras─▒n─▒ olu┼čturmaktad─▒r. Me┼čes─▒rt─▒ ve S├╝r├╝m b├Âlgesindeki mostralar a├ž─▒k i┼čletmecili─či daha uygundur.
Bitlis-├ťnald─▒, Me┼če S─▒rt─▒ ve S├╝r├╝m gelerilerinden al─▒nan munumelerin ortalama kimyasal bile┼čimleri a┼ča─č─▒da g├Âsterilmi┼čtir.
% 9.81 P2O5 % 0.09 Cl
% 28.20 Fe % 1.00 F
% 0.60 TiO2 % 0.36 SO3
% 19.00 CaO % 4.65 MgO
% 1.93 Al2O3 % 20.66 SiO2 (Kaynak ─░.T.├ť.)
MTA Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ taraf─▒ndan 1974-1985 y─▒llar─▒ aras─▒nda yap─▒lan uzun ├žal─▒┼čmalar sonucu cevherle┼čmenin geni┼č bir zon i├žinde ├žok k─▒vr─▒ml─▒ bir yap─▒ g├Âsterdi─či ve S├╝r├╝m, Me┼čes─▒rt─▒ ve├ľk├╝zyata─č─▒nda % 2.55-4.40 P2O5 ve % 15.09-15.60 Fe ten├Ârl├╝ toplam 6.339.767 ton g├Âr├╝n├╝r +muhtemel+m├╝mk├╝n rezerv oldu─ču ortaya konmu┼čtur. Yar─▒m kalan ├žal─▒┼čmalar─▒n tamamlanmas─▒ ile ├Âzellikle ┼×ertek-├ťnald─▒ K├Âyleri aras─▒nda vu Bayram alan─▒-Arzivik mezras─▒ civar─▒nda yeni yataklar─▒n bulunmas─▒ ve rezervlerin art─▒r─▒lmas─▒ m├╝mk├╝n olabilir.
Bitlis-├ťnald─▒ apatitli magnetit cevherle┼čmesi ├╝zerinde Etibank G├╝neydo─ču Anadolu Fosfatlar─▒ Grup Ba┼čkanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan 1984 y─▒l─▒nda laboratuvar ├Âl├že─činde teknolojik ├žal─▒┼čmalar yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu arada mineralojik et├╝dler, boyut k├╝├ž├╝ltme, boyuta g├Âre s─▒n─▒fland─▒rma ve manyetit ay─▒rma ile zenginle┼čtirme deneyleri yapt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Boyut k├╝├ž├╝ltme ve boyuta g├Âre s─▒n─▒fland─▒rma ile ├že┼čitli boyut gruplar─▒nda demir i├žeriklerinin hemen hemen sabit kald─▒─č─▒, fosfat i├žeriklerinin ise iri boyuttan inceye gidildik├že devaml─▒ bir y├╝kselme g├Âsterdi─či, hatta en ince boyutlarda t├╝venana g├Âre iki kat─▒na y├╝kseldi─či g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r. Boyut inceldik├že manyetit konsantrelerinin ten├Ârleri y├╝kselmekte ve fosfat i├žerikleri azalmaktad─▒r. 0,1 mm alt─▒na ├Â─č├╝t├╝lm├╝┼č cevherlerle yap─▒lan zenginle┼čtirme deneyleri ile % 65 dolay─▒nda Fe i├žeren konsantreler, % 93e varan verimlerle ve fosfat i├žerikleri % 0,40 P2O5 e kadar indirilmi┼č olarak kazan─▒lm─▒┼čt─▒r. Manyetitin ayr─▒lmas─▒ ile, cevherlerde bulunan apatit art─▒klarda zenginle┼čmekte, ten├Ârler orijinalin hemen hemen iki kat─▒na y├╝kselmektedir.
Me┼če s─▒rt─▒ sahas─▒nda az ├žok bir d├╝zen g├Âr├╝lse bile metamorfik sahalar─▒n ├Âzelliklerine ba─čl─▒ olarak cevherle┼čmeler k─▒sa mesafelerde kesinliklere u─čramaktad─▒r. Rezervin artt─▒r─▒lmas─▒ i├žin do─črultu boyunca sondaj ve yarmalar─▒ daha s─▒kla┼čt─▒rmak i┼čletmecilik a├ž─▒s─▒ndan gerekmektedir. ─░lave arama ├žal─▒┼čmalar─▒ ile g├Âr├╝n├╝r rezervin artabilece─či beklenmelidir. ├ľzellikle Bayramalan─▒ zuhurlar─▒n─▒n manyetometrik et├╝d├╝ ve daha sonra istik┼čaf sondajlar─▒ yap─▒lmal─▒d─▒r.
Proje sahas─▒nda bu ten├Âr ve rezerv ─▒┼č─▒─č─▒nda a├ž─▒k ve kapal─▒ i┼čletme olanaklar─▒ fizibilite et├╝d├╝ ile ortaya konmal─▒d─▒r. Genelde k─▒rma-eleme-├Â─č├╝tme-manyetik ay─▒rma ve flotasyon-filtreleme sisteminde zenginle┼čtirilecek bu tip cevherlerden % 80-95 aras─▒nda metal kurtarma rand─▒man─▒ beklenmektedir. Bitlis rezervlerinin daha fazla aranmas─▒ ve rezervin artt─▒r─▒lmas─▒ zaruri ├Âz├╝kmektedir. Ayn─▒ zamanda bu rezervle ilgili olarak distenin yan ├╝r├╝n olarak de─čerlendirilebilirli─či ara┼čt─▒r─▒lmal─▒d─▒r
Bing├Âl-Avnik Apatitli Magnetit Yataklar─▒ : Bing├Âl-Gen├ž (Avnik) apatitli magnetit yataklar─▒, Bitlis masifinin bat─▒ ucunda yer almaktad─▒r. Cevherle┼čme Mi┼čkel, Haylandere, K├╝├ž├╝k Gona├ž, Murdere, Arduvan, Kelme tepe, K─▒lhaz tepe, Kavakl─▒, Mahmudan ve Hamek adl─▒ on sahada incelenmi┼čtir. Bing├Âl-Gen├ž (Avnik), maden yataklar─▒, Diyarbak─▒ra 100 km Suveren DDY ─░stasyonuna 18 km uzakl─▒kta bulunmaktad─▒r. M.T.A Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ taraf─▒ndan 1961 y─▒l─▒nda demir cevherine
y├Ânelik ba┼člat─▒lan ├žal─▒┼čmalar, daha sonra 1979-1983 y─▒llar─▒ aras─▒nda apatit aramalar─▒na y├Ânelik olarak devem etmi┼čtir.
Apatitli magnetit cevherle┼čmesi anafibol gnayslar ve metavolkanitler i├žinde yeralmaktad─▒r. Sahada bantl─▒, bants─▒z, a─čsal (stokwerk) ve sa├ž─▒lm─▒┼č (d├╝semine) karakterde cevher tiplerine rastlanmaktad─▒r. Kimyasal i├žerikleri ve mineralojik yap─▒lar─▒ bak─▒m─▒ndan Bing├Âl-Avnik ve Bitlis-├ťnald─▒ cevherle┼čmesi b├╝y├╝k benzerlikler sunmaktad─▒r Bing├Âl-Gen├ž-Avnik ve Bitlis-├ťnald─▒ b├Âlgelerindeki apatitli magnetit cevherle┼čmesi ile ilgili MTA ve ─░T├ť taraf─▒ndan 1983-1984 y─▒llar─▒nda laboratuvar ├žapta teknolojik ara┼čt─▒rmalar yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Ayr─▒ca pilot ├žaptaki teknolojik ara┼čt─▒rmalar ise 1984-1985 y─▒llar─▒nda Etibank taraf─▒ndan ─░T├ť Maden Fak├╝ltesi e yapt─▒r─▒larak olumlu sonu├žlar elde edilmi┼čtirBing├Âl-Avnik y├Âresinde MTA Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ taraf─▒ndan 1961-1983 y─▒llar─▒ aras─▒nda demir ama├žl─▒ 58 adet toplam 9625 m. sondaj ve 132 adet yarma ile fosfat ama├žl─▒ 35 adet toplam 3474 m. sondaj ve 154 adet yarma ile arama ├žal─▒┼čmalar─▒ s├╝rd├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Bu arama ├žal─▒┼čmalar─▒ sonucu yataklar─▒n jeolojik konumlar─▒ ortaya konmu┼čtur. Bu ├žal─▒┼čmalar─▒n de─čerlendirilmesi sonucu sahalar─▒n g├Âr├╝n├╝r (1), muhtemel (2) ve m├╝mk├╝n (3) rezervleri belirlenmi┼čtir. Buna g├Âre sahada 52.771.635 ton g├Âr├╝n├╝r, 29.948.578 ton muhtemel, 1.320.256 ton m├╝mk├╝n, 1.178.262 ton g├Âr├╝n├╝r+muhtemel 50.000 ton g├Âr├╝n├╝r+muhtemel+m├╝mk├╝n 8.072.649 ton kaynak veya potansiyel rezerv (K,P) olmak ├╝zere toplam 93.341.380 ton % 0.6-12.96 P2O5 ve % 2.02-52.54 Fe ter├Ânr├╝ rezerv tesbit edilmi┼čtir.
1983 y─▒l─▒nda MTA Genel M├╝d├╝rl├╝─č├╝ taraf─▒ndan laboratuvar ├žapta teknolojik ├žal─▒┼čmalar yap─▒ld─▒ ve sonu├žlar─▒ son derece olumlu g├Âr├╝ld├╝. Yine 1984-1985 y─▒llar─▒nda Etibank G├╝neydo─ču Anadolu Fosfatlar─▒ Grup Ba┼čkanl─▒─č─▒ taraf─▒ndan laboratuvar ve pilot ├žapta teknolojik et├╝dler yapt─▒r─▒ld─▒. Mi┼čkel ve Gona├ž Cevherleri ile pilot ├žapta yap─▒lan manyetik ay─▒rma ve flotasyon deneyleri genellikle laboratuvar ├žal─▒┼čmalar─▒n─▒ do─črulay─▒c─▒ sonu├žlar vermi┼čtir. 0.1 mm alt─▒nda ├Â─č├╝t├╝lm├╝┼č Mi┼čkel ve Gona├ž cevherleriyle ayr─▒ ayr─▒ yap─▒lan pilot denemelerde % 68 dolaylar─▒nda Fe i├žeren magnetit konsantreleri % 95e varan demir kazanma verimleriyle elde edilmi┼čtir
Genellikle laboratuvar bulgular─▒ ile uyum belirlenmi┼č ancak flotasyon s├╝resinin laboratuvarda bulanan s├╝renin iki kat─▒ olmas─▒ gerekti─či anla┼č─▒lm─▒┼čt─▒r.
Apatitli manyetit yataklar─▒n, gerek demir gerekse fosfat a├ž─▒s─▒ndan ten├Âr├╝ d├╝┼č├╝k oldu─čundan, tek ├╝r├╝n ├╝retimi ekonomik olmamaktad─▒r. Dolay─▒s─▒yla bu tip yataklarda hedef, hem demir cevherini, hem de fosfat cevherini de─čerlendirmek olacakt─▒r. Tek ├╝r├╝n ├╝retimi s├Âzkonusu olamayaca─č─▒ndan faaliyetlerin, Eti Holding+D├ç─░+├ľzel sekt├Âr, ├╝├žgeninde y├╝r├╝t├╝lmesi anlam kazanmaktad─▒r.
C. A┼ča─č─▒ F─▒rat Alt B├Âlgesi :
Hatay-Yaylada─č─▒-Yeditepe, Ad─▒yaman-Besni-Tut-Pembe─čli, Ad─▒yaman-├çelikhan-Bulam, Gaziantep-Kilip ve ┼×anl─▒urfa-Bozova fosfat yataklar─▒ A┼ča─č─▒ F─▒rat Alt B├Âlgesi i olu┼čturan yataklard─▒r. Ad─▒yaman, ├çelikhan, Bulam apatitli magnetit yataklar─▒ d─▒┼č─▒ndaki yataklar glokonili sedimanter yataklard─▒r.
Ad─▒yaman-├çelikhan-Bulam apatitli magnetit yataklar─▒ sondaj ve yarmalarla tetkik edilmi┼čtir. Burada ortalama % 2.01 P2O5 ve % 28.56 Fe ten├Ârl├╝ 69.277.455 ton g├Âr├╝n├╝r+muhtemel+m├╝mk├╝n rezerv bulunmaktad─▒r A┼ča─č─▒ F─▒rat Alt B├Âlgesindeki fosfat yataklar─▒n─▒n en ├Ânemlileri Kilis ve Yaylada─č─▒ da bulunmaktad─▒r. Hatay-Yaylada─č─▒ da % 8.44 P2O5 ten├Ârl├╝ 2.141.735 ton g├Âr├╝n├╝r+ muhtemel+m├╝mk├╝n rezerv; Gaziantep-Kilis te ise % 9-13 P2O5 ten├Ârl├╝ 4.000.000 tonun ├╝zerinde potansiyel rezerv bulunmaktad─▒r. Ad─▒yaman-Tut-Pembe─čli de % 7-11 P2O5 ten├Ârl├╝ 8,4 milyon ton muhtemel+m├╝mk├╝n rezerv bulunmaktad─▒r. ┼×anl─▒urfa Bozonva y├Âresinde ise % 3-4 P2O5 ten├Ârl├╝ 1,5 milyon ton civar─▒ndan potansiyel rezerv oldu─ču san─▒lmaktad─▒r.
Kilis fosfat yata─č─▒ ge├žmi┼č y─▒llarda bir s├╝re ├Âzel sekt├Âr taraf─▒ndan i┼čletilmi┼č ve ├Â─č├╝t├╝lerek kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu fosfatlar zenginle┼čemedi─činden direk ├Â─č├╝t├╝ld├╝kten sonra asit karakterli topraklarda g├╝bre olarak kullan─▒labilece─či ara┼čt─▒rma kurulu┼člar─▒nda ispat edilmi┼čtir. Do─ču Karadeniz B├Âlgesinde 400.000 hektar─▒ bulan asit karakterli topraklar mevcuttur.
T├╝ketim Alanlar─▒
T├╝rkiyede ├╝retilen ve ithal edilen fosfat─▒n tamam─▒na yak─▒n b├Âl├╝m├╝ g├╝bre sanayiinde t├╝ketilmektedir. Fosfat─▒n yerine ikame olacak herhangi bir madde bulunamad─▒─č─▒ndan, ├Âzellikle sulanabilir tar─▒m arazimizin artmas─▒na paralel olarak fosfat t├╝ketiminin ├Ân├╝m├╝zdeki y─▒llarda artaca─č─▒ kesin olarak s├Âylenebilir. Deterjan, ila├ž ve kimya sanayilerinde de ├žok az miktarda fosfat kullan─▒lmaktad─▒r.Ancak son y─▒llarda 10.000 ton/y─▒l l─▒k taleb art─▒┼č─▒ sa─člayacak olan yeni yat─▒r─▒mlar─▒n yap─▒ld─▒─č─▒ bilinmektedir.
├ťretim
Mevcut Kapasite ve Kullan─▒m Oranlar─▒
T├╝rkiyede mevcut ├╝retici kurulu┼č, yaln─▒z Eti Holding┬ĺdir. Maz─▒da─č─▒ yataklar─▒n─▒ de─čerlendirmek ├╝zere 125.000 ton/y─▒l kapasiteli pilot ├žapta Karata┼č Tesisi kurulmu┼č ve 1977-1985 y─▒llar─▒ aras─▒nda buradan ├╝retim yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Mevcut fosfat yataklar─▒ndan ticari nitelikte fosfat konsantresi ├╝retilebilece─činin anla┼č─▒lmas─▒ ├╝zerine 750.000 ton/y─▒l kapasite ve % 30.5 P2O5 ten├Ârl├╝ b├╝y├╝k proje yat─▒r─▒m─▒ ger├žekle┼čtirilmi┼čtir. Bu tesisin ┼×emikan 1 ana b├Âl├╝m├╝n├╝n 1989 y─▒l─▒nda devreye girmesi ile gelecek y─▒llarda 550.000 ton/y─▒l yerli fosfat konsantresi ├╝retim kapasitesi sa─članm─▒┼čt─▒r.
├ťretim Y├Ântemi -Teknoloji
Tesislerde ├╝retilen konsantre nin pazarlanamamas─▒ ve kalsinasyon ile enginle┼čtirilmesi gereken art─▒klar─▒n b├╝y├╝k stoklar olu┼čturmas─▒ nedeniyle 1993 y─▒l─▒ndan beri ├╝retim durdurulmu┼čtur.1993 ├Âncesi tesiste a├ž─▒k i┼čletme ┼čeklinde ├╝retim yap─▒lmaktayd─▒. Fosfat seviyesinin ├╝zerindeki dekapaj al─▒nd─▒ktan sonra fosfat seviyesi al─▒nmakta ve al─▒nan fosfatlar b├╝y├╝k i┼č kamyonlar─▒ ile fosfat konsantre tesisine g├Ânderilmektedir. Fosfat konsantre tesislerinde yakla┼č─▒k 1.700.000 ton fosfat cevheri iki kademede k─▒rma ve eleme i┼člerine tabi tutulduktan sonra 1. Hatta y─▒kama-a┼č─▒nd─▒rma, 0.4+0.22 mm boyutunda tasnif, filtrasyon, kurutma ve stoklama; 2. Hatta kalsinasyon i┼člemlerine tabi tutulmaktad─▒r. Madenden gelen t├╝venan cevher primer k─▒r─▒c─▒ bunkerine verilmekte , primer k─▒r─▒c─▒da ├Ânce -10 mm ye k─▒r─▒larak 000 tonluk a├ž─▒k stokta toplanacakt─▒r. Stok alt─▒ndaki t├╝nelden d├Âner ekstrakt├Ârler ile bant konvey├Âre al─▒nan k─▒r─▒lm─▒┼č cevher, segonder k─▒rma ├╝nitesinde ├Ânce 40 mm ye elenecek ve elek ├╝st├╝ ┼čoklu k─▒r─▒c─▒da k─▒r─▒larak 10 mm a├ž─▒kl─▒kl─▒ eleklerde elenecektir. 15.000 tonluk stoklamadan sonra bant konvey├Ârlerle ta┼č─▒narak ├Ânce trommellerde y─▒kan─▒p, da─č─▒t─▒lacakt─▒r. Trommel ├ž─▒k─▒┼č─▒nda ├Ânce 1 mm ve sonra 0.4 mm y├╝ksek frekansl─▒ eleklerde elenecek olan da─č─▒t─▒lm─▒┼č fosfat ├╝r├╝n├╝ bilahare alternatifli olarak 40 veya 20 mikron alt─▒ boyutlar─▒ndaki ┼člam─▒ndan hidrosiklonlar vas─▒tas─▒yla ar─▒nd─▒r─▒lacakt─▒r. ┼×lam malzeme gravite ileyo─čunla┼čt─▒r─▒c─▒da ├ž├Âkt├╝r├╝lecektir.
Ancak koyu ┼člam─▒n, ortalama 19-21 % P2O5 ten├Ârl├╝ ve 160-180 bin ton/y─▒l miktar─▒ndaki ┼člam malzemenin a├ž─▒k havuzlama ile kurutulmas─▒ ve ├Âzellikle Karadenizde asidik karekterli topraklarda suni g├╝bre yerine direkt topra─ča verilerek kullan─▒lmas─▒ d├╝┼č├╝n├╝lmektedir Fosfat konsantresi % 19-20 nemli olarak direkt veya a├ž─▒k sahada bulunan 6000 tonluk stoklamadan sonra bant konvey├Ârlerle kurutucuya ta┼č─▒nacakt─▒r. % 2-3 nemli olarak elde edilecek olan kurutulmu┼č fosfat konsantresi, bant konvey├Ârlerle 50.000 ton kapasiteli kuru stok binas─▒na aktar─▒larak ve y├╝kleme bunkeri alt─▒ndan al─▒narak g├╝bre fabrikalar─▒na sevk edilecektir.
MEVCUT DURUMUN DE─×ERLEND─░R─░LMES─░
T├╝rkiye in fosfat kayas─▒ ithalat─▒n─▒n tamam─▒na yak─▒n k─▒sm─▒ yurti├ži g├╝bre sekt├Âr├╝ taraf─▒ndan t├╝ketilmektedir. Maz─▒da─č─▒ Fosfat yataklar─▒n─▒ de─čerlendirmek ├╝zere pilot ├žapta kurulan 125.000 ton/y─▒l kapasiteli Karata┼č tesisinden 1977-1985 y─▒llar─▒ aras─▒nda ├╝retim yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Mevcut fosfat yataklar─▒ndan ticari nitelikte fosfat konsantresi ├╝retilebilce─činin anla┼č─▒lmas─▒ ├╝zerine 750.000 ton/y─▒l kapasiteli % 305 P2O5 ten├Ârl├╝ konsantre ├╝retebilecek B├╝y├╝k Proje Yat─▒r─▒m─▒ ger├žekle┼čtirilmi┼čtir. Alt─▒nc─▒ Plan D├Âneminde buradan y─▒lda 550.000 ton konsantre elde edilmesi planlanm─▒┼čt─▒. Ancak 588.000 ton/y─▒l kapasite ile ├žal─▒┼čabilece─či d├╝┼č├╝n├╝len ┼×emikan 1 ana b├Âl├╝m├╝n├╝n ├že┼čitli nedenlerle tam ├žal─▒┼čt─▒r─▒lamamas─▒ sonucu 1988 y─▒l─▒nda 74.230 ton, 1989 y─▒l─▒nda 84.810 ton, 1990 y─▒l─▒nda 86.788 ton, 1991 y─▒l─▒nda 3.630 ton ve 1992 y─▒l─▒nda 64.803 ton konsantre ├╝retilebilmi┼č, 1994 y─▒l─▒ndan itibaren de ├╝retim zurdurulmu┼čtur.
Sorunlar
T├╝rkiye in bilinen sedimanter ve magmatik fosfat rezervleri potansiyeli 518 milyon tondur. Bunun sadece Maz─▒da─č─▒ y├Âresinde bulunan ┼×emikan kesimi ile Kasr─▒m fosfat─▒n─▒n bir k─▒sm─▒ i┼čletme kapsam─▒na al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bitlis Masifi i├žinde bulunan apatitli magnetitlerin ├Âzellikle Avnik B├Âlgesindeki k─▒sm─▒ sonderece i┼čletmeye elveri┼čli oldu─ču ve i┼čletme problemi olmad─▒─č─▒ halde apatit ve magnetit i├ž i├že oldu─ču i├žin ne Etibank ne de Demir-├çelik ─░┼čletmeleri taraf─▒ndan i┼čletilmemektedir. Bu yataklarda her iki madenide elde edecek ┼čekilde bir i┼čletmeye gidilmelidir.
Sadece demire y├Ânelik bir i┼čletme oldu─ču taktirde apatitler zayi olacak, sadece apatit hedeflendi─či zaman da magnetit zay─▒ olacak. Bu nedenle iki cevheri beraber i┼čletebilecek gerekirse yeni bir kurulu┼č kurulmal─▒ ve bu cevherlerin mutlaka beraber i┼čletilmesi sa─članmal─▒d─▒r. Ayr─▒ca i├žerdi─či kadmiyumun azl─▒─č─▒ nedeniyle d├╝nyada apatite y├Ânelim de gittik├že artmaktad─▒r.├ťlkemizde fosfat kayas─▒n─▒n yan─▒s─▒ra fosforik asit ve mamul g├╝bre ithalat─▒da yap─▒lmaktad─▒r. Hammadeden hesapland─▒─č─▒nda yurti├ži g├╝bre fabrikalar─▒n─▒n g├╝n├╝m├╝zdeki fosfat kayas─▒ talepleri 2.8 milyon ton/y─▒la yak─▒nd─▒r. Bu talebin 2000li y─▒llarda ├Âzellikle GAP arazisininde sulanmaya ba┼člamas─▒ ile 4 milyon tonun ├╝zerine ├ž─▒kaca─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. Yurti├ži g├╝bre sekt├Âr├╝n├╝n fosforik asit ithalat─▒ rekor d├╝zeye varm─▒┼čt─▒r. Gerekli tedbirler al─▒nmad─▒─č─▒ taktirde y─▒ll─▒k fosfat kayas─▒ ve fosforik asit ithalat─▒n─▒n yakla┼č─▒k 250 milyon dolar─▒n alt─▒na d├╝┼č├╝r├╝lemeyece─či a├ž─▒kt─▒r.
Maz─▒da─č─▒ B├╝y├╝k Projesi ile ├╝retilen fosfat konsantresinin kalite ve fiyat y├Ân├╝nden d─▒┼čar─▒dan temin edilen konsantre ile rekabet edebilecek durumda olup olmad─▒─č─▒n─▒n et├╝d edilmesi gerekmektedir.


http://ekutup.dpt.gov.tr/ adresindedir.

Yeterli gelmediyse , Sizin i├žin ara┼čt─▒ral─▒m bilim@marbleport.com

II.END├ťSTR─░YEL HAMMADDELER