├ťye Ol
├ťye Giri┼či
Webmail | Hizmetlerimiz | Yard─▒m Konular─▒ | Faydal─▒ Linkler | ┼×ifremi Unuttum? | Yeni ├ťyelik
Marbleport'a Ho┼čgeldiniz
Anasayfam YapAna Sayfam Yap Favorilerime ekleS─▒k Kullan─▒lanlara Ekle
  Site i├ži Arama:
Do─čal Kaynaklar

ASBEST

ASBEST ASBEST

ASBEST

Asbest lifsi kristal yap─▒s─▒na sahip olan magnezyum silikat, kalsiyum-magnezyum silikat, demir - magnezyum silikat ve kompleks sodyum-demir silikat bile┼čimindeki bir grup mineralin ad─▒d─▒r. Bu hammadde piyasada amyant ad─▒ alt─▒nda da bilinmektedir.

Genel olarak iki ana asbest grubu ad─▒ alt─▒nda adlanmaktad─▒r. Bunlardan birincisi serpantin grubu veya yayg─▒n ad─▒yla Krizotil asbest olarak adland─▒r─▒lmaktad─▒r. Asbest mineralleri bazik ve ultrabazik kayaçlarda çe┼čitli tenörlerde bulunur. Dunit ve serpantinlere ba─čl─▒ krizotil asbest yataklar─▒nda i┼čletme tenörü %3'e kadar inmektedir. Amfibol asbest yataklar─▒nda bu oran daha yüksek olup birçok yatakta kayac─▒n %25'ini asbest lifleri olu┼čturmaktad─▒r. Lifler kayaç içinde damarlar, bazen tabakalar halinde, ço─ču zaman ise stokverk (a─čsal) bir durumda ortaya ç─▒karlar .
 
Krizotil asbest uluslararas─▒ piyasalarda 7 ayr─▒ grup halinde sat─▒┼ča sunulur, 1, 2 ve 3. Grup asbestler lif uzunluklar─▒ en fazla olanlard─▒r. Tekstil asbest olarak da adland─▒r─▒l─▒rlar. ─░zolasyon malzemeleri de bu grup asbestlerden yap─▒l─▒r. 4 grup asbest bas─▒nca dayan─▒kl─▒ asbestli çimento borular─▒nda; 5. grup asbest, asbestli çimento levhalar─▒n─▒n üretiminde; 6. grup asbest, asbestli çimento üretiminde; 7. grup asbest ise fren balatalar─▒ gibi malzemelerin imalinde kullan─▒l─▒r. Daha dü┼čük boyutlu asbeste ise toz asbest ad─▒ verilir.

Asbest liflerinin 8 mm den daha uzun olanlar─▒ % 20-25 oran─▒nda pamukla kar─▒┼čt─▒r─▒larak ate┼če dayan─▒kl─▒ tekstil üretiminde; 5,5-8 mm uzunlu─čundakiler asbestli boru ve levhada 2,0-6,5 mm uzunlu─čundakiler izolasyon levhalar─▒nda, 0,2-2,0 mm uzunlu─čundakiler ise in┼čaatlarda tecrit amac─▒yla kullan─▒labilir ve kullan─▒ld─▒klar─▒ yere göre spesifikasyona tabi tutulurlar.

Uluslararas─▒ asbest ticaretinde önemli rol oynayan kurulu┼člar, daha çok Kanada, Güney Afrika, Rodezya ve Rusya gibi büyük üretici ve ihracatç─▒ ülkelere aittir. Asbest üretimi ve tüketiminin insan sa─čl─▒─č─▒ üzerindeki risklerinin yayg─▒n bir ┼čekilde tart─▒┼č─▒lmaya ba┼članmas─▒ üzerine bu amaçla kurulan beynelminel örgütlerin say─▒s─▒ da süratle artmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu kurulu┼člar, Dünya Sa─čl─▒k Örgütü (WHO) ve ILO ile s─▒k─▒ i┼čbirli─či yapmaktad─▒r. Asbest Enstitüsü (AL), Uluslararas─▒ Elyaf Güvenli─či Grubu (IFGS) ve AIA (Asbestos International Association) sektördeki en önemli uluslararas─▒ kurulu┼člard─▒r.
Sa─čl─▒k aç─▒s─▒ndan ta┼č─▒d─▒─č─▒ riskler yayg─▒n bir tart─▒┼čmaya sebep oldu─ču için dünya 1997 asbest üretimi 2,3 milyon ton civar─▒nda gerçekle┼čmi┼čtir. 1980’li y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda 4,8 milyon tona ula┼čan üretime göre dramatik bir dü┼čü┼č bahis konusudur. Son krokidolit- mavi asbest madeni kapanm─▒┼č ve Asya krizi, ya┼čayan krizotil üreticilerini sert bir ┼čekilde vurmu┼čtur .
1980’li y─▒llarda Kanada’da 8 olan i┼čletme say─▒s─▒ 3’e, 18.000 olan i┼čçi say─▒s─▒ ise 2000’e dü┼čmü┼čtür. Her┼čeye ra─čmen madenlerin hala i┼čletildi─či yörelerde bu sanayi kazand─▒rmaya ve önemli bir istihdam kap─▒s─▒ olmaya devam etmektedir.
 
Tüketim Alanlar─▒
 
Asbest minerali, lifsi yap─▒s─▒ndan dolay─▒ çimento ürünlerine kat─▒ld─▒─č─▒nda beton içindeki çelik kafese benzer ┼čekilde özel ba─člay─▒c─▒l─▒k niteli─čine sahiptir ve bu nedenle betonun mukavemetini art─▒rmaktad─▒r. Elektri─če ve ─▒s─▒ya kar┼č─▒ yal─▒tkanl─▒─č─▒, di─čer yandan ate┼če dayan─▒kl─▒l─▒─č─▒ asbestin tüketim alanlar─▒n─▒ belirleyen ba┼čl─▒ca teknolojik özellikleridir. Bütün bu özelliklerinden dolay─▒ asbest, 3000 den fazla endüstriyel ürünün yap─▒m─▒nda kullan─▒lmaktad─▒r.
 
Bas─▒nca dayan─▒kl─▒ borular, iç-d─▒┼č cephe ve tavan kaplama malzemeleri ve levhalar─▒, fren balatalar─▒, çe┼čitli contalar, özel filtreler, ka─č─▒t ürünleri asbestin kullan─▒ld─▒─č─▒ ba┼čl─▒ca ürünlerdir. Kimya, ilaç, lastik-plastik, boya, ┼čeker, ka─č─▒t ve uzay sanayilerinde de asbest çe┼čitli ürünlerin imalinde kullan─▒lmaktad─▒r.
 
Arkeolojik çal─▒┼čmalar asbest kullan─▒m─▒n─▒n 2500 y─▒l öncelerine kadar gitti─čini göstermektedir. Preshistorik Fin seramiklerinde, lamba fitillerinde, Yunan ve Roma uygarl─▒klar─▒ döneminde üretilen çe┼čitli dokumalarda asbest lifleri kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Marco Polo 1250 y─▒l─▒na ait yaz─▒lar─▒nda Sibirya'da asbestli dokumalar üretildi─činden söz etmektedir. Yunan ve M─▒s─▒r tarihinin ilk devirlerinde asbeste rastlanm─▒┼č, hatta Çin medeniyetinin ilk ça─člar─▒nda has─▒r ve keçelerde asbest kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. Roma'da hükümdar ölülerinin sar─▒ld─▒klar─▒ örtülerin asbest kuma┼č─▒ndan yap─▒ld─▒─č─▒na dair kay─▒tlar bulunmu┼čtur.
18. yüzy─▒lda kal─▒c─▒ olmalar─▒n─▒ sa─člamak için baz─▒ eserler asbestten yap─▒lm─▒┼č ka─č─▒tlara bas─▒lm─▒┼čt─▒r. Ancak asbest yataklar─▒n─▒n ticari boyutlarda i┼čletmeye al─▒nmas─▒ 19. Yüzy─▒la rastlamakta, 20. yüzy─▒l ba┼člar─▒ndan itibaren ise bu mineraller yayg─▒n bir ┼čekilde endüstride kullan─▒lmaya ve alternatifi bulunmayan yerlerini almaya ba┼člam─▒┼člard─▒r.
┼×üphesiz ki, asbest üzerindeki tart─▒┼čmalar son y─▒llarda asbest ikame maddeleri üzerindeki ara┼čt─▒rmalar─▒ h─▒zland─▒rm─▒┼čt─▒r. Almanya kendi ülke s─▒n─▒rlar─▒ içinde asbest kullan─▒m─▒n─▒ s─▒f─▒rlam─▒┼čt─▒r. Asbestsiz fren balatalar─▒ imali gibi baz─▒ uygulamalar Türkiye'de de ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu geli┼čmeler gelecekte asbestin kullan─▒m alanlar─▒nda baz─▒ de─či┼čiklikler olaca─č─▒n─▒ göstermektedir
 
Üretim Teknolojisi
 
Dünya asbest madencili─činde genellikle aç─▒k i┼čletme yöntemleri kullan─▒lmaktad─▒r. Aç─▒k ve kapal─▒ i┼čletmelerin bir kar─▒┼č─▒m─▒ denebilecek olan en modern i┼čletme metodu (block caving) Kanada'l─▒lar taraf─▒ndan geli┼čtirilmi┼čtir. Ancak çok büyük yataklarda uygulanan bu yöntemde patlat─▒lan cevher kuyu ve galerilerden çekilerek cevher zenginle┼čtirme tesislerine nakledilmektedir. ─░stihraç s─▒ras─▒nda asbest liflerinin korunmas─▒ için patlatma i┼čleminin asgaride tutulmas─▒, mümkünse bundan kaç─▒n─▒lmas─▒ gereklidir. Bu yüzden küçük i┼čletmelerde damarlara galerilerle ula┼č─▒lmakta ve el ile triyaja önem verilmektedir. Bilhassa çok uzun lifli cevherlerde liflerin korunmas─▒ için bu metodun uygulanmas─▒ zorunluluktur.
Krizotil asbestin zenginle┼čtirilmesinde hem ya┼č hem kuru metodlar uygulanmakla beraber, bugün art─▒k i┼čçi sa─čl─▒─č─▒na uygun ya┼č metodlar kullan─▒lmaktad─▒r. Çe┼čitli k─▒r─▒c─▒, de─čirmen, elek ve siklon devrelerinden geçen lifler boylar─▒na göre s─▒n─▒fland─▒r─▒lmaktad─▒r.

Büyük asbest yataklar─▒nda, serpantin kütlesinin sadece % 3-4 oran─▒nda lif ihtiva etmesi nedeni ile, asbest madencili─či en fazla at─▒k veren i┼čletmelere sahiptir. Bu i┼čletmeler çok uzaklardan görünen büyük at─▒k y─▒─č─▒nlar─▒ ile tan─▒n─▒rlar. Liflerle kar─▒┼č─▒k bu toz y─▒─č─▒nlar─▒ ilkel i┼čletmelerde y─▒llarca yak─▒n çevrelerine sorunlar yaratm─▒┼čt─▒r.
Kanada’daki Black Lake oca─č─▒ halen dünyan─▒n en büyük aç─▒k i┼čletmesi olup 2 km eninde, 2 km boyunda ve 350 m derinliktedir. Bell Mine i┼čletmesinde ise kapal─▒ yer alt─▒ madencili─či yap─▒lmakta, 1,3 milyon ton tüvenan cevherden y─▒lda 100.000 t. Lif üretilmektedir. Rusya’da üretim teknolojisi k─▒rma, ö─čütme, kurutma, eleme ve lif ay─▒rma i┼člemlerini içerir. Sulu separasyon baz─▒ özel asbest çe┼čitlerini üretmek için kullan─▒lmaktad─▒r .
 
TÜRK─░YE'DE DURUM
Rezervler

Asbest rezervlerimiz konusunda çok de─či┼čik rakamlar verilmekle beraber a┼ča─č─▒daki Tablo da büyüklükleri ve kalitesi s─▒ralanan yataklar ülkemizin dünyada asbest bak─▒m─▒ndan en zengin ilk 10 ülke içinde yer ald─▒─č─▒n─▒ göstermektedir. Önemli bir amfibol asbest yata─č─▒ olan Mihal─▒çc─▒k d─▒┼č─▒ndakiler krizotil asbesttir. Beytü┼čsebap ve Çukurca yörelerinde krokodolit cinsi mavi asbest zuhurlar─▒n─▒n bulundu─ču da bilinmektedir.
 
TABLO  Türkiye asbest rezervleri (ton)
 

Yeri Rezervi Kalitesi (lif %)
Mihal─▒çc─▒k-amfibol asbest Gör+muh 511.000 4-18 uzun lif
Amasya-┼×eyhzadi Görünür
Muhtemel
1.406.000
310.000
1-4
(5-7 grup)
Bitlis-Destumi Görünür 517.660 3,5 (lif:1-10 mm)
Tokat-Çaml─▒bel-Dodurga yat. Mümkün 500.000 5
Hatay-K─▒z─▒lda─č (Gökyar vd.) Görünür
Muhtemel
Mümkün
1.637.700
2.566.075
3.543.500
4-15
lif boyu
1-5 mm
Bursa-Orhaneli Görünür
Muhtemel
Mümkün
187.000
213.000
14.000
2-5
Lif:2-15 mm
 
U┼čak-Gökçebel Muhtemel 100.000 Lif: 7 mm
Erzincan-Il─▒ç Görünür
Muhtemel Mümkün
53.300
5.300
213.800
1-40
Lif:1-20 mm
Sivas-Divri─či Gör+muh. 2.151.750 4-5
Sivas-Zara Gör+muh. 6.513.000 2-4
Sivas-Hafik Gör+muh. 11.086.000 2-7
TÜRK─░YE Toplam Gör+muh. 29.646.000 >%4
 
              
Sivas - Çavdar- Hüseyin Tepe yata─č─▒ %8-9 tenörlü olup bir süre Sivas’ta kurulu bir pilot tesisi beslemi┼čtir. Bu yataklara dayal─▒ olarak haz─▒rlanan proje ise uygulanamam─▒┼čt─▒r. Zaman zaman i┼čletilen ve Bitlis’deki bir tesiste de─čerlendirilen Destumi sahas─▒nda da rezervler bilinenden çok daha fazlad─▒r. Lif ay─▒rma tesisleri kuruldu─ču takdirde bu yataklardan % 20 oran─▒nda 4. grup, %45 oran─▒nda 5. grup, % 20 oran─▒nda 6. ve 7. grup, % 15 de toz asbest üretilebilecektir.

Türkiye'nin asbest yataklar─▒ konusunda, MTA-E─čitim Serisinin 31 no'lu yay─▒n─▒nda (T. ─░rkeç, 1990) yer alan bilgiler a┼ča─č─▒da özetlenmi┼čtir: ┼×imdiye kadar Türkiye'de 73 krizotil olu┼čumu tesbit edilmi┼čtir. Bunlardan 31 i yatak olma özelliklerine sahiptir. 15 adedi damar tipi, di─čerleri ise stokvork tipi yataklar olu┼čturmaktad─▒r. Türkiye'deki krizotil asbest cevherle┼čmelerinin boyutlar─▒ çok de─či┼čmektedir. Cevherle┼čmenin bir ┼čaryaj hatt─▒ boyunca uzand─▒─č─▒ Sivas bölgesinde asbest içeren zonlar kilometrelerce takip edilebilmektedir.

Türkiye'de krizotil asbest yataklar─▒ genellikle k─▒sa lif gruplar─▒ndan olu┼čmaktad─▒r. 5.,6. ve 7. grup lifler en s─▒k rastlanan cevherle┼čme ürünleridir. Uzun lifler, ekonomik aç─▒dan önemsiz rezervler sunarlar. Sivas bölgesindeki ┼čaryaj hatt─▒na paralel uzanan asbest yataklar─▒n─▒n en önemlileri, Kavur Tepe, Karaçakal Tepe, Yozyata─č─▒, Hüseyin Tepe, Kamber Tepe, Göller Deresi ve Siyahsu yataklar─▒d─▒r. Genellikle çapraz liflerden olu┼čan yataklar, damar ve stokvork tipinde kansantrasyon gösterirler. Lif uzunluklar─▒ 0,3 cm ile 3 cm aras─▒ndad─▒r. Lif içeri─či % 4 ile % 7 aras─▒nda de─či┼čmektedir. QST s─▒n─▒flamas─▒na göre liflerin ço─čunlu─ču 6. ve 7. gruplara aittir. Çok az miktarda 3. grup lif eldesi de mümkündür.
Orhaneli-Kumlugedik yöresindeki damar tipi yataklarda lif uzunluklar─▒ 3-8 mm aras─▒nda ve lif içeri─či % 3-10 civar─▒ndad─▒r. Bölgede ayr─▒ca 90 m. uzunlukta ve 50 m. kal─▒nl─▒kta bir de stokvork tipi krizotil asbest olup lif içeri─či %4-7 civar─▒ndad─▒r. K─▒z─▒lda─č ofiyolitleri içindeki en önemli krizotil yata─č─▒ Gökyar olu┼čumudur. Stokvork ve damar tipi olmak üzere iki tip cevherle┼čme görülür. Stokvork tipi cevherle┼čme geni┼č bir alan kaplar. Lif uzunluklar─▒ 1-6 mm civar─▒ndad─▒r. Damar tipi cevherle┼čmelerde ise lif içeri─či % 12-20 aras─▒nda olup lif boylar─▒ 2-3 mm civar─▒ndad─▒r.
 
Amasya-Turhal asbest yata─č─▒nda cevher zonunun geni┼čli─či 30 m. olup birkaç yüz metre uzan─▒m─▒na sahiptir. Zonun kal─▒nl─▒─č─▒ 10-15 m. civar─▒ndad─▒r. Yataklarda lif içeri─či % 2-3 olup lifler Quebec s─▒n─▒flamas─▒nda 6 D ve 7 T ye kar┼č─▒l─▒k gelmektedir. Bitlis-Destumi'de, 7 mevkide asbest olu┼čumu saptanm─▒┼č olup damarlar─▒n ortalama lif içeri─či %1-5 aras─▒nda, lif uzunluklar─▒ ise 1-13 mm civar─▒ndad─▒r. Rezervin büyük k─▒sm─▒ QST s─▒n─▒flamas─▒nda 7.Grup kapsam─▒ndad─▒r. Mihal─▒çç─▒k amfibol asbest yata─č─▒nda hem stokvork hem de damar tipi olu┼čumlar görülür. Lifler QST s─▒n─▒flamas─▒nda 5 R grubuna kar┼č─▒l─▒k gelmektedir. Toplam 500 bin ton görünür+muhtemel rezerv saptanm─▒┼čt─▒r

Üretim, Tüketim ve D─▒┼č Ticaret
Türkiye’de asbest madencili─či “pilot i┼čletme” a┼čamas─▒n─▒ geçememi┼čtir. Asbest üretimimiz yok denecek kadar azalm─▒┼č olup art─▒k istatistiklerde yer almamaktad─▒r.
Maden ─░┼čleri Genel Müdürlü─čü’nün kay─▒tlar─▒na göre 6 i┼čletme ve 4 ön i┼čletme ruhsat─▒ bulunmaktad─▒r (1999). ─░┼čletme ruhsatl─▒ asbest sahalar─▒ Bursa-Orhaneli, Amasya, Mihal─▒cc─▒k, ─░zmir (Urla) ve Malatya (Ye┼čilyurt) olup, ön i┼čletme ruhsatl─▒ sahalar ise Amasya, Zara (2) ve Hafik’de bulunmaktad─▒r.

Geçmi┼č y─▒llarda Mihal─▒cc─▒k, Orhaneli, Sivas, Erzincan, Tokat-Amasya ve hatta Bitlis’te ba┼člang─▒ç için önemli say─▒labilecek üretimler yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Asbest yataklar─▒m─▒z zaman zaman uluslararas─▒ kurulu┼člar─▒n da ilgisini çekmi┼č, ortak yat─▒r─▒m projeleri haz─▒rlanm─▒┼čt─▒r. Fakat çe┼čitli sebeplerden dolay─▒ sonuç al─▒namam─▒┼čt─▒r. Geçmi┼čte yo─čun sondajl─▒ ve galerili aramalara konu edilen sahalar bugün kaderlerine terkedilmi┼čtir.

Sivas’da asbest madencili─čine ba┼članmas─▒ halinde pilot bölge olarak dü┼čünülen Zara-Köra─č─▒l 2 rezerv blokunda, kal─▒nl─▒─č─▒ 30 metreye, tenörü ise % 15-20 ye, lif uzunlu─ču 3 mm.den 20 mm kadar ç─▒kan bir asbest yata─č─▒ 450 m boyunda mostra vermektedir ve bugün de ekonomik bak─▒mdan dünyan─▒n her yerinde karl─▒ olarak i┼čletilebilecek durumdad─▒r. Ülkemizde asbest  üretimi olmad─▒─č─▒ için ihracat da bahis konusu de─čildir. Asbest ithalat─▒m─▒z ise gittikçe artmaktad─▒r.
Bilinen yataklar─▒m─▒z 1.grup tekstil asbestinden 7. grup toz asbeste kadar bütün kategorilerde cevher ihtiva etmektedir ve bunlar─▒n ülke genelindeki toplam lif rezervleri 1,5-2 milyon tondur. Sivas-Erzincan bölgesinde y─▒llardan beri çok say─▒da küçük i┼čletmeci zaman zaman üretim yapmaktad─▒r. Bütün bu tesislere ra─čmen Türkiye'de asbest madencili─činin pilot i┼čletme seviyesini henüz a┼čamad─▒─č─▒ söylenebilir.

Do─čal kaynak üstünlü─čüne sahip oldu─čumuz bu sektörde ihracat ┼čans─▒m─▒z vard─▒r. Bizim çok geni┼č rezervlerine ra─čmen tenör dü┼čüklü─čü nedeniyle etüdünü yar─▒m b─▒rakt─▒─č─▒m─▒z Bitlis asbest sahalar─▒n─▒n benzerinden Yunanistan ihracata dönük 100.000 t/y seviyesinde bir kapasite yaratm─▒┼čt─▒r ve Türkiye'ye de asbest ihraç etmektedir. Bu gerçek ülkemizde asbest madencili─činin ne kadar sahipsiz kald─▒─č─▒n─▒ göstermektedir .
 
ASBEST ─░KAME MADDELER─░
 
─░leri sanayi ülkelerinde asbest kullan─▒m─▒n─▒n aleyhine ba┼člat─▒lan yayg─▒n propagandan─▒n müsebbipleri sadece çevre fanatikleri ve asbest s─▒valar─▒ kaz─▒yarak milyarlarca dolar kazanan ┼čirketler de─čildir. Asbest ikame maddeleri pazarlayanlar─▒n da koro'ya dahil olduklar─▒ söylenir. Çevreci örgütlere göre asbest için zarar görme veya ölüm oran─▒n s─▒f─▒r oldu─ču hiçbir maruziyet düzeyi yoktur. Bu tez bundan sonrada i┼členmeye devam edecek ve asbest yerine kullan─▒labilecek ikame maddelerine kaç─▒┼č h─▒zlanacak ve te┼čvik edilecektir. Ülkemiz sepiyolit, wollastonit, diyatomit, jips ve perlit gibi asbest ikame maddeleri bak─▒m─▒ndan zengin oldu─ču için bu konu bizi de yak─▒ndan ilgilendirecektir. Bu nedenle Industrial Minerals Dergisinin aral─▒k 1992 say─▒s─▒nda bu konu da yay─▒nlanan geni┼č bir ara┼čt─▒rman─▒n a┼ča─č─▒da k─▒sa bir özeti sunulmu┼čtur.

Asbestin yerine kullan─▒labilecek maddeler fikri yeni de─čildir. ABD stratejik uygulamalarda kullan─▒lan asbest için her zaman yabanc─▒ kaynaklara ba─č─▒ml─▒ kalm─▒┼čt─▒r ve ─░kinci Dünya Sava┼č─▒ boyunca da ABD Hükümeti bu kaynaklar─▒n kesilece─či kayg─▒s─▒n─▒ ta┼č─▒m─▒┼čt─▒. Bu yüzden Hükümet laboratuarda sentez yöntemi ile asbest elde etme çal─▒┼čmalar─▒n─▒ fon olu┼čturup, maddi yönden destekledi. Bu çabalarla birlikte, özel sektör taraf─▒ndan yürütülen çal─▒┼čmalar da genelde ba┼čar─▒s─▒zl─▒kla sonuçland─▒. 1970 li y─▒llar─▒n ba┼č─▒nda asbestin yerine geçecek maddeleri geli┼čtirmek için ikinci bir çaba ba┼člat─▒ld─▒. Çünkü halk asbest içeren ürünlerin imalat─▒, kullan─▒m─▒, tamiri ve at─▒m─▒ s─▒ras─▒nda serbest kalan asbest liflerinin halk sa─čl─▒─č─▒n─▒ tehdit etmesinden endi┼če duyuyordu. Çevre ve ilgili kanunlar harekete geçirildi. Bunun üzerine ço─ču imalatç─▒lar asbest üretimine devam etmeyip asbest yerine kullan─▒labilecek maddeleri ara┼čt─▒rma çal─▒┼čmalar─▒na giri┼čtiler.

Asbestin yerine kullan─▒labilece─či dü┼čünülen mineraller: Atapulgit, biyotit, grafit, muskovit, paligorskit, serpantin, silika, talk, vermikülit ve wollastonittir. Ara┼čt─▒rmalar bu maddeleri potansiyel ikame maddesi yapan özellikler üzerine yo─čunla┼čm─▒┼čt─▒r. Bu minerallerin ço─ču asbestten daha ucuz olup kolayca elde mevcuttur ve kansorejen etkisi yoktur. Akci─čer hastal─▒klar─▒na sebep olabilecek mineraller kuvars, diyatomit ve perlittir. Baz─▒ uygulamalarda asbest yerine cam elyaf─▒, mineral yünü ve seramik liflerini içeren sentetik-inorganik ikame maddeleri kullan─▒l─▒r. Cam lifi ve mineral yünü asbestten daha pahal─▒d─▒r. Bu maddelerin ticari üretimi yayg─▒n olup bulunmas─▒ kolayd─▒r. Baz─▒ vakalar cam lifinin ve mineral yününün kansorejen etkiler yapabilece─čini göstermi┼čtir. Seramik lifleri kanserojen ve fibrojenikdir .

Asbest minerallerini yo─čun bask─▒lar yüzünden ba┼čka maddelerle ikame etme çabalar─▒ kesin sonuç vermemi┼č ve bu maddeler asbestin kullan─▒ld─▒─č─▒ alanlarda tam manas─▒yla etkili olamam─▒┼čt─▒r. ─░kame maddesi kullan─▒lan ürünlerin sa─člaml─▒─č─▒, a┼č─▒nma problemi, uzun ömürlülü─čü ve asbestsiz frenlerde performans problemi imalatç─▒lar─▒n ba┼čl─▒ca tereddütlerini olu┼čturmaktad─▒r. Bu problemlere ra─čmen e─čilim asbest yerine geçebilecek maddeleri kullanma yönündedir. Çünkü imalatç─▒lar asbest içermeyen maddelerin üretilmesi için bask─▒ alt─▒nda tutulmaktad─▒r.
Ço─ču durumlarda yüksek maliyet ve dü┼čük performans, asbestsiz ürünlere gösterilen taleple dengelenir. Baz─▒ ikame maddeleri asbestte oldu─ču gibi sa─čl─▒k yönünden tart─▒┼čma konusudur. Asbest ihtiva etmeyen ürünlere pazarlarda gözlenen talep gelecekte artacakt─▒r. Bununla birlikte asbest ikame maddeleri çe┼čitlilik gösterse de bu maddelerden hiçbiri maliyet ve kullan─▒m aç─▒s─▒ndan asbestle yar─▒┼čamaz.

Kentle┼čme ve nüfus art─▒┼č h─▒z─▒na ba─čl─▒ olarak artan asbestli mamuller üretimi asbest ithalat─▒n─▒ da artt─▒rmaktad─▒r. Endüstri mineralleri sektöründe fosfat ve kükürtten sonra en fazla d─▒┼ča ba─č─▒ml─▒ oldu─čumuz maden asbesttir. Halbuki ülkemiz asbest yataklar─▒ bak─▒m─▒ndan zengindir Türkiye asbest rezervleri bak─▒m─▒ndan dünyan─▒n en zengin ilk 10 ülkesinden biridir. Ülkemiz ayn─▒ zamanda en fazla asbest ithal eden ilk 10 ülke aras─▒ndad─▒r.
 
ASBEST VE ─░NSAN SA─×LI─×I
 
Yakla┼č─▒k 80 y─▒ldan beri tart─▒┼č─▒lan asbest ve insan sa─čl─▒─č─▒ konusu, ABD'nin çevre örgütü EPA'n─▒n 1989'da yürürlü─če koydu─ču, 1996 y─▒l─▒na kadar hemen bütün asbest ürünlerini kademeli olarak yasaklayan yönetmeli─či ile dünya çap─▒nda tekrar alevlenmi┼čtir. 18 Ekim 1991'de, ABD 5.Bölge ─░stinaf Mahkemesi bu yönetmeli─či yürürlükten kald─▒rm─▒┼č, Anayasa mahkemesine yap─▒lan ba┼čvuru da reddedilmi┼čtir. VIII. Plan Döneminde ülkemizde de ortaya ç─▒kmas─▒ beklenen bu tart─▒┼čmalar─▒n bilimsel bir temele oturmas─▒ için EPA örgütü, asbest sanayileri ve yarg─▒ organlar─▒ aras─▒nda y─▒llarca süren bahis konusu tart─▒┼čmalar ve mahkeme kararlar─▒n─▒ bölmekte fayda vard─▒r. Uluslararas─▒ Asbest Birli─či A─░A'n─▒n 11-12 May─▒s 1993'de Paris'te yap─▒lan 8. Bienal Konferans─▒nda ABD delegesi B.D. Pigg taraf─▒ndan verilen tebli─čin baz─▒ bölümleri a┼ča─č─▒da özetlenmi┼čtir.

"─░lgili tüm taraflar─▒n durumlar─▒n─▒ ve delillerini belirten uzun ve k─▒sa kapsaml─▒ aç─▒klamalar─▒n─▒ bildirmeleri 18 ay sürdü. Bu süre sonunda mahkeme heyeti önünde 5 ┼×ubat 1991 de sözlü savunma yap─▒ld─▒. Mahkeme süreci s─▒ras─▒nda ABD'deki en önemli iki çevreci kurulu┼č, yani Çevre Koruma Vakf─▒ ve Do─čal Kaynaklar─▒ Savunma Konseyi EPA'y─▒ bütünüyle desteklediler. Art─▒k ABD'de asbest sanayiinin ya┼čay─▒p ya┼čamayaca─č─▒ ve bunun getirece─či uluslararas─▒ etki ve tepkiler tamamiyle mahkemenin elinde idi. Biz yine de nihai karar konusunda iyimserdik, çünkü kayda geçen deliller aç─▒kça ┼čunu sergiliyordu : ┼ču andaki kullan─▒m ┼čekli ile asbestli ürünlerin üretilmesi ve dö┼čenmesi güvenli biçimde ve ne i┼čçiye ne de kamuya dikkate de─čer hiçbir risk getirmeden yap─▒labilir."

Mahkeme ise 18 Ekim 1991 tarihindeki 57 sayfal─▒k geni┼č kapsaml─▒ ve detayl─▒ karar─▒nda ┼ču sonuca var─▒yordu: "EPA, asbestin yasaklanmas─▒n─▒ icap ettirmeye yeterli olacak kan─▒tlar─▒ sunmam─▒┼čt─▒r ve EPA yasalar─▒n kendini yükümlü k─▒ld─▒─č─▒ çevreyi yeterli derecede korumaya almak için yürürlü─če konmas─▒ gereken EN AZ KÜLFETL─░ VE EN MAKUL YÖNETMEL─░─×─░ haz─▒rlama yönünden yeterli a─č─▒rl─▒─č─▒ koymam─▒┼čt─▒r." Mahkeme asbest yasa─č─▒ karar─▒n─▒n mümkün olan alternatifler içinde en a─č─▒r─▒ ve külfetlisi oldu─čunu kaydederek EPA'n─▒n toptan yasaklama yerine vazedilebilecek daha az külfetli seçenekleri ancak üstünkörü bir incelemeye tabi tutmu┼č oldu─čuna karar verdi. ─░kinci olarak mahkeme EPA'y─▒ "─░kame malzemesinin giderek daha fazla kullan─▒lmas─▒ndan do─čabilecek zararlar─▒" de─čerlendirmekten suçlu buldu. Üçüncü olarak da mahkeme "EPA olay─▒n maliyet yönünü tamamiyle gözard─▒ etmi┼čtir ve bu yönetmeli─čin uygulanmas─▒n─▒n maliyeti ile getirece─či yararlar aras─▒nda bir denge kurmam─▒┼čt─▒r" demekteydi. Asbestin kontrollü kullan─▒m─▒ yerine hemen ve kademeli yasaklama yakla┼č─▒m─▒ yanl─▒┼č ve hakedilmemi┼č bir çözümdü.

Asbest yasa─č─▒n─▒n ABD ekonomisine verdi─či milyarlarca dolarl─▒k zarar, 6 Haziran 1988 tarihli ve 12 say─▒l─▒ Fortune dergisinde ┼čöyle dile getirilmektedir:
"─░n┼čaat─▒nda asbest kullan─▒lan 45 bin kadar okulun önümüzdeki üç y─▒l içinde temizlenmesi vergi ödeyenlere tahminen 3.1 milyar dolarl─▒k bir yük getirecektir ki bu da ortalama 110 bin ö─čretmenin bir y─▒ll─▒k maa┼člar─▒na e┼čittir. Manhattan ofis binalar─▒n─▒n tek bir kat─▒n─▒n asbestten ar─▒nd─▒r─▒lmas─▒ 1 milyon dolar─▒ bulmaktad─▒r. Amerika'daki 3,2 milyon özel ticaret binas─▒n─▒n 733.000 kadar─▒n─▒n tozlanabilir asbest ta┼č─▒makta oldu─ču biliniyor. Pazar al─▒c─▒lar─▒n olmayaca─č─▒n─▒, kredi verenlerin vermeyece─čini, kirac─▒lar─▒n kiralamayaca─č─▒n─▒ söyledi─čine göre asbestli bina sahiplerinin asbestten kurtulmalar─▒n─▒n d─▒┼č─▒nda ba┼čka alternatifleri yok gibi görünüyor. Belli ba┼čl─▒ baz─▒ bina sahipleri bu ar─▒nd─▒rma i┼člemine ┼čimdiden ba┼člad─▒lar. Aralar─▒nda Dünya Ticaret Merkezi'nin de bulundu─ču 30 kadar bina, 10 y─▒l içinde 650milyon dolara temizlettirilmektedir. Herhangi bir ar─▒nd─▒rma i┼čine ba┼člamadan önce bina sahiplerinin asbest konusunda uzmanla┼čm─▒┼č bir çevre bilimcisi ile anla┼čarak bir inceleme yapt─▒rmalar─▒ gerekmektedir. IBM böyle bir inceleme yapt─▒rd─▒─č─▒nda 1000 kadar binas─▒ndan sadece 100 tanesinin ufalanabilir asbestli oldu─čunu ö─črenmi┼čtir. Kongreye sunulan bir raporda, örnek olarak al─▒nan 43 federal binada havada bulunan asbest miktar─▒n─▒n aç─▒k havada bulunan asbest miktar─▒ndan fazla olmad─▒─č─▒ belirtilmi┼čtir. Normal bir odada solunan asbestin tehlike riskinin günde içilen bir nefes sigaran─▒nki kadar oldu─ču bilinmektedir. Ne yaz─▒k ki sorun, riskin tolare edilebilecek kadar dü┼čük olup olmad─▒─č─▒ de─čildir. Çevre Koruma Birimi ve Kongre sebep olduklar─▒ pani─či yeni düzenlemelerle azaltabilirler. Para harcamak için daha iyi yollar vard─▒r."

Ülkemizde de asbest ve insan sa─čl─▒─č─▒ konusunda çe┼čitli kurulu┼člar taraf─▒ndan ara┼čt─▒rmalar yap─▒lmaktad─▒r. Hacettepe ve 9 Eylül Üniversitelerinin T─▒p Fakülteleri, Çevre Genel Müdürlü─čü, ─░┼čçi Sa─čl─▒─č─▒ ve ─░┼č Güvenli─či Merkezi (─░┼×GÜM), Çim-Se-─░┼č Sendikas─▒, Türk Sa─čl─▒k Ajans─▒, TSE ve ASDER gibi kurulu┼člar bunlar─▒n ba┼č─▒nda gelmektedir. Onlar─▒n yo─čun gayretleri sonucu ülkemizde yasaklama yerine kontrollü kullan─▒m yolu seçilmi┼čtir. Ancak VIII. Plan Döneminde en az 15-20 y─▒ldan beri ertelenen Asbest madencili─či yat─▒r─▒mlar─▒na ba┼član─▒rsa kamuoyunda yeniden tart─▒┼čmalar ortaya ç─▒kabilir. ─░leri sanayi ülkelerinde sorunun çözülmü┼č olmas─▒na ra─čmen alt─▒n madencili─činin siyanür tart─▒┼čmas─▒ nedeniyle y─▒llarca gecikmesine benzer bir ┼čekilde asbest yard─▒mlar─▒ da engellenebilir. Bu tart─▒┼čmalar─▒n bilimsel bir düzeyde yürütülmesine faydal─▒ olabilecek baz─▒ bilgiler 1991 y─▒l─▒nda Türk Sa─čl─▒k Ajans─▒ taraf─▒ndan yay─▒nlanan "asbest" kitab─▒ndan al─▒narak a┼ča─č─▒da özetlenmi┼čtir. . MarblePort Türkiye'nin Do─čal Yap─▒ Ta┼člar─▒ Maden Ve Mermer Portal─▒
"Asbest tozuna koruyucu araç-gereç olmadan uzun süre maruz kalan meslek mensuplar─▒nda asbestosis denilen akci─čer hastal─▒─č─▒na tutulma riski yükselebilir... Yaln─▒zca çap─▒ 0,5 mikrondan küçük, boyu da 8 mikrondan büyük asbest liflerinin, 8 saatlik bir sürede solunan havadaki ortalama yo─čunluk 1 cm3 hava içinde 1-2 liften çok olmas─▒ halinde bunun insan─▒n solunum sa─čl─▒─č─▒ yönünden zararl─▒ olabilece─či kabul edilmektedir. Endüstride yayg─▒n olarak kullan─▒lan krizotil tip asbest bu tan─▒m d─▒┼č─▒nda kalmaktad─▒r.

Türkiye'de Sa─čl─▒k Bakanl─▒─č─▒'na ba─čl─▒ olarak çal─▒┼čan ─░┼čçi Sa─čl─▒─č─▒ ve ─░┼č Güvenli─či Merkezi ─░┼×GÜM, i┼čyerlerini dola┼čarak ald─▒─č─▒ hava numunelerini Phose Kontrast mikroskobunda lif konsantrasyonlar─▒n─▒ inceleyerek de─čerlendirmektedir.. MarblePort Türkiye'nin Do─čal Yap─▒ Ta┼člar─▒ Maden Ve Mermer Portal─▒
Bugün dünyadaki e─čilim, asbest madenlerinde ve asbestli ürünlerin üretildikleri fabrika ve atölyelerde sa─čl─▒k koruma önlemlerini almak, havaland─▒rma, maske kullan─▒m─▒ konular─▒n─▒ sa─člamak, bunlara ek olarak asbestin yasaklanmas─▒ veya s─▒n─▒rland─▒r─▒lmas─▒ yerine asbest tipleri üzerinde ayr─▒nt─▒l─▒ inceleme ve ara┼čt─▒rmalar─▒ ilerleterek daha zarars─▒z asbest tiplerinin kullan─▒lmas─▒n─▒ yayg─▒nla┼čt─▒rmakt─▒r. . MarblePort Türkiye'nin Do─čal Yap─▒ Ta┼člar─▒ Maden Ve Mermer Portal─▒

Ba┼čka pek çok konu için oldu─ču gibi asbest ve asbestli ürünler için sorun risksizlik veya riski giderme de─čil, uygun önlemlerle riski kabul edilebilir düzeye indirmektir. Son zamanlarda yap─▒lan bilimsel ve tarafs─▒z ara┼čt─▒rmalar─▒n sonucunda, ülkeler asbest kullan─▒m─▒n─▒ yasaklama ve durdurman─▒n hem gereksiz, hem de yarars─▒z oldu─čunu, ayr─▒ca bunun pratik olana─č─▒n─▒n da bulunmad─▒─č─▒n─▒ görmü┼čler, bunun yerine "etkilenme s─▒n─▒rlar─▒" koymaya ba┼člam─▒┼člard─▒r. Ülkeler maksimum kabul edilebilir s─▒n─▒r de─čerlerini saptarken kendi ekonomik ve sosyal ko┼čullar─▒n─▒ da göz önün de bulunmaktad─▒rlar.. MarblePort Türkiye'nin Do─čal Yap─▒ Ta┼člar─▒ Maden Ve Mermer Portal─▒
ABD çevre örgütü EPA, al─▒nan tedbirlerden sonra asbest i┼čleyen tesislerde liflerin havaya yay─▒lma tehlikesinin beklenenden 150 defa daha az oldu─čunu ve asbeste en fazla maruz kalanlarda riskin milyonda bir düzeyine indi─čini tespit etmi┼čtir. Bir Amerikan mahkemesi ise 1997 Eylül ay─▒nda verdi─či kara ile asbestli asfalt kaplamalar─▒n k─▒r─▒ld─▒─č─▒nda havaya lif yay─▒laca─č─▒ konusundaki iddialar─▒ mesnetsiz bularak reddetmi┼čtir.

Asbeste maruz kalma riski daha yüksek küçük atölye ve maden i┼čletmelerinde ölçümler yap─▒lmas─▒na a─č─▒rl─▒k verilerek daha tehlikeli asbest türleri olan mavi asbest, amozit - krosidolit ve amfibol asbestlerin kullan─▒m─▒n─▒ azaltacak tedbirleri almak gerekecektir. ┼×unu unutmayal─▒m ki gerek asbest, gerekse di─čer lifli mineralleri ihtiva eden jeolojik formasyonlar, milyonlarca hektar büyüklü─čündeki alanlar─▒ kaplamaktad─▒r. Bu sahalardaki kayaçlar─▒n bozulmas─▒, a┼č─▒nmas─▒ ve özellikle rüzgar erozyonu sonucu havaya kar─▒┼čan liflere maruz kalmay─▒ önlemek mümkün de─čildir. Görüldü─čü gibi yasakç─▒ ülkelerdeki gibi asbest kullan─▒m─▒n─▒ s─▒n─▒rlaman─▒n bir anlam─▒ yoktur. Ülkemiz binalar─▒nda Amerika'da oldu─ču gibi yayg─▒n bir ┼čekilde asbest s─▒van─▒n kullan─▒lmam─▒┼č olmas─▒ bir ┼čanst─▒r ve sorunun çözümünü kolayla┼čt─▒rm─▒┼čt─▒r.
 Kaynak:ekutup.dpt.gov.tr/madencil/
Marbleport : Türkiye'nin Do─čal Yap─▒ Ta┼člar─▒ Maden ve Mermer Portal─▒
Maden kanunu, do─čal kaynaklar, yönetmelikler, duyurular, bakanl─▒k, meclis, , mermer firmalar─▒, kobi, kosgeb, teknoloji, bili┼čim, ekonomi, maden haberleri, faydal─▒ linkler, maden ruhsat─▒ al─▒m─▒, üretim, eleman al─▒m─▒,mesleki e─čitim, ekonomi, ithalat ihracat, ihale, liman, gümrük, i┼č ilanlar─▒ ve daha fazlas─▒



II.END├ťSTR─░YEL HAMMADDELER